Ti Bituen a Suksukdalen ni Manang Linda: Ti Naiduma a Panagimutektek ken Panangiladawan iti Fiksion ni Linda T. Lingbaoan-Bulong

Kablaawak ni Manang Linda T. Lingbaoan (-Bulong) iti baro (nga ababa) a novelana iti Bannawag (narugian iti Noviembre 29, 2010 nga issue ti magasin), ti “Saan a Masukdal Dagiti Bituen.” Maragsakanak ta kasla “panagsubli” daytoy ni Manang Linda iti Bannawag, kalpasan a nabayag met nga awan ti nabasa a sinuratna a maipablaak itoy a magasin (malaksid iti sumaggaysa a daniw). Ta sigud ngamin nga adda idi kolumna a malmalbalakad kadagiti addaan ir-iruken iti puso, wenno parikut iti familia. Ken sigud a kameng ti editorial ti Bannawag ni Manang Linda. Adda idi novelana (full-length) iti Bannawag, idi staffer pay laeng i’toy, a napauluan iti “Anniniwan.” Saanko (pay) a nabasa daytoy a novelana, ta saanak pay nga aggatgatang iti Bannawag kadagidi a panawen (siguro late 1980s), simmardeng met idin nga aggatang ngamin ti apongko a baket, wenno pimmusay pay ket idi ngaminen. Isu a naputed ti panagbasbasak iti Bannawag nga inkakaubingak. Agarup nga iti bayat ti 1980-1989 a diak nakabasbasa wenno nakaig-iggem man laeng iti Bannawag (adda met dagiti gundaway a makabasaak no kasta nga adda mabulod a sumagmamano a daan a kopia, ngem saan a regular). Rinugiak la ti naggatangen idi adda metten maipablaak a saritak (1990s).

Ngem bareng mabasakto met laeng ti “Anniniwan” ni Manang Linda—amangan ket no ilibronanto daytoy.

Kayatko unay a mabasa dayta nga immuna a novelana. Nabasakon ti sumagmamano nga ababa a sarita ni Manang Linda iti kallabes ket il-iliwek ti makabasa iti at-atiddog a fictionna. Ket isu a sigsigpek nga adda koma manen novelana. Iti bukodko a panirigan, maibilang ni Manang Linda kadagiti makuna (a manmano) a master fictionist iti contemporary nga Ilokano literature. Masterna amin a nasken a mamaster itoy a genre wenno disiplina iti arte ti panagsurat wenno literatura. Adda met kabukbukodanna a naiduma nga estilo no maidilig iti dadduma nga Ilokano writers (nga agsursurat iti Iloko) wenno dadduma a masters. Kangrunaanna, iti bukodko a sirig manen, adda nauneg a panagimutektek ken/wenno panangmutektek kadagiti obrana, sangasabalian ti treatmentna iti tema, subject wenno idea ken ti panangparsua ken panangiparangna kadagiti karakterna. Patiek, di bumurong, maysa a gapu daytoy a naiduma a talento ket ti banag a maysa a trained wenno professional a psychologist ni Manang Linda. Saan a kadkadawyan laeng ti masursuratna a fiksion ket manen, iti bukodko panirsirigan, saan a gagangay a fiksionista wenno mammutar/mannurat ni Manang Linda.

Wen, dayta ti maysa a pagmasteran ni Manang Linda: ti panangiladawan, ti panangiparang, ti karakterisasion. A patiek a marka, garit wenno kalidad ti maysa a nalaing, naballigi, nasamay a mannurat iti fiksion.

Ket anian a ragsakko idi ukagek ti ginatangko a baro nga issue ti Bannawag, adda metten sadiay ti umuna a paset ti ababa-a-novela ni Manang Linda! (Saan met ngamin a naipakaammo ti sumaruno a maipablaak a novela idi aggibusen ti sinarunona a novela.)

Ket wen, makapnek a basaen ti fiksion ni Manang Linda. Nangruna ti panagiladawan ken panagiparang. Nga isu met ita ti namkuatak a mangsurat i’toy bassit a makunak kas tuloy, kunak man, ti narugiak idin a taltalanggutangek maipapan iti karakterisasion/deskripsion/panagiladawan/panagiparang iti Iloko fiction.

Iti maysa nga analisisko idi, nadakamatko idi ti kastoy:

No realistiko ti suraten ket realist mode ti panangsurat, iramanko a kitaen no nakapapati ken epektibo ket makaabbukay ken makaawis met laeng ti description ken exposition ti autor kadagiti tao, lugar, pasamak ken bambanag iti sarita. Paset ti realista a fiction ti realistiko met a panagiparang ken panagiladawan ken panangilugar. Nangruna iti panangtrato iti karakter, wenno characterization. Madlawko nga addan sa sadsadut ti kaaduan a piksionista iti Iloko a mangyam-ammo a nalaing, mangiladawan ken mangi-situate kadagiti agbibiag iti saritada. Adda dagiti mabasbasak a sarita a di pay malagip met ti autor nga idescribe ti karakterna ket agpannuray lattan nga ipaduyakyakna a babai wenno lalaki daytoy (obviously, babaen no kua iti nagan wenno pangawag a manong, manang, tata, nana, uliteg, ikit, lolo, lola) wenno lakay, baket, ubing, baro, balasang ngem dina pay maikagumaan nga iladawan met, piman, ti uray langa wenno gunay ti karakter. Pagangayanna a makaammon ti reader a mangimadyin iti isipna iti langa ken kalalanga ti basbasaenna a karakter. Wenno no adda dibuho wenno ilustrasion ti maipablaak a sarita wenno nobela, daydiay lattan ti pamalatpatan ti reader iti langa wenno pamuyaan ti karakter ta sadut met nga idescribe ti autor actively wenno uray passively mainaig iti tone, mode, rhythm wenno setting ti sarita.

(Kitaen pay pasarunson nga intumblrko maipapan met la i’toy a banag, a nangiparangak iti sample paragraphs manipud iti gapuanan dagiti Ilokano master Iloko fictionists ken ‘tay sinigkayko a paset ti libro ni Apo Rey Duque.)

Iti novelita ni Manang Linda, umuna pay laeng a paset, naiparang ken naiyam-ammon dagiti karakter. Importante daytoy nangruna ket romance novel daytoy. Nasken a mairehistromon iti damdamo pay laeng iti isip ti readers dagiti karaktermo—saan laeng a ti naganda, wenno ti genderda, wenno lakay, baket, ubing, balasang, baro, balo, sisisina, etc. Kapatgan ti ad-adalem, naun-uneg, nalawlawag, nasiksiken, napinpintek a panangiladawan ken panangiparang. Iti “Saan a Masukdal Dagiti Bituen,” babaen ti naiduma a talento iti panagfiksion ken wido iti panagdeskribir ni Manang Linda, adtoy a kas man kasangsangotayon dagiti karakter. Saankon a dagulliten dagiti naibagakon a patiek wenno sapsapulek a kalidad wenno gupit wenno talugading ti maysa a nasamay a panagdeskribir iti fiksion ta nadakamatko ngarud dagitan kadagiti immuna nga intumblrkon ditoy.

Ti laeng makunak, iti daytoy a novelita ita ni Manang Linda, mananamtayo manen iti Bannawag ti makapnek a fiksion ken panagfiksion, a patiek a manmano wenno nabayag pay ket ngatan a di(ak) naramanan iti agtultuloy a panagbasbasa(k) iti Bannawag. Sori no kunaek nga ita la a magagaranak manen nga agbasa iti novela iti Bannawag. Ken pakawanendak, appo, no ibagak nga iti kallabes, parparawpaw ti innak panangbasa kadagiti fiksion a naipabpablaak. No masangok man a basaen, a. Ta addada novela nga agingga ita diak pay nabasa/binasa, apo, pamakpakawananyon ti kinasadutko nga agbasa! Ta, sori manen, kasla tagisayangek ti orasko nga agbasa no ti met la adda iti panunotko a langa ti/dagiti karakter ket no ania ti indrowing ti dibuhista ta awan wenno agkurang met ti panangiladawan ti autor iti prosana (ken no kua, sori latta, kaaduan a diak kursunada ti drowing wenno dibuho ti dadduma nga illustrator ita iti Bannawag kadagiti prosa a sarita wenno novela); santo pay laeng met predictable la unay ti paggibusan ti sarita/novela ken obvious a mabembennat laeng dagiti pagteng/pasamak, apo, pakawanem, diak maanusanen a basaen, agtuglepak, ket alaek laengen dagiti nagadu a pangtedko a libro ta dagitoy man laengen ti ituloyko a basaen.

Ngarud, adtoy a kopiaek laengen ditoy ti sumagmamano a paset ti umuna a paset ti “Saan a Masukdal Dagiti Bituen” kas pammaneknek iti taltalanggutangek.

Ni Zandra, ti kangrunaan a karakter, kastoy ti pannakaiparangna:

Tinawid ni Zandra ti kimmampuso a rupa ken naingpis a bibig ti inana, pati ti kinapudaw ken kurbada ti bagina. Ngem tinawidna ti tayagna a lima a kadapan ken uppat a pulgada iti amana ta agarup lima laeng a kadapan ti tayag ti inana. Masansan nga ibaga dagiti kaeskuelaanna a pangmodelo ti bagina uray maong ken T-shirt laeng ti kaaduan nga us-usarenna a kas iti kaaduanna nga estudiante iti UP.

Saan met a manag-make-up daytoy nupay binulan nga agpa-facial isu a nalinis a kanayon ti rupana. Wavy ti pagat-abaga a natayengteng ti ngisitna a buokna a layered ti pannakapukisna isu a napintas ti panagtaplak daytoy iti abagana. Napimpintaska a version ni Isabel Oli, masansan a ‘yangaw dagiti bakla a barkadana, aglalo la unayen dagiti kasla kanayon nga agpakpakaasi a matana.

O, hah, di kadi, kasla kasangsangom laeng(en) ni Zandra kadayta a pannakaiparangna iti alintataom? Hu, ania met, kadaaanan nga style itan dagita “kimmampuso a rupa” kada “naingpis a bibig” kada “agpakpakaasi a mata” di bumurong a kunaen ti agkuna. Ngem ania kadi ti saan a daan iti langa? Adda iti panangipakita, saan nga iti panangibaga, kas makunkuna.

Adtoy met ni Julius wenno Jong, ti karakter a lalaki (mabalin a kangrunaan a karakter a lalaki)—babaen ken ni Zandra, kas nakaiyallatiwan ti panangsirig:

Iti apagbiit a panangmatmatna iti lalaki, nagrehistro a dagus iti utekna ti pakabuklan daytoy. Gapu ta nakadumog, immuna a nadlawna ti natayengteng ti ngisitna a buok a medio wavy ken nanglinged iti paset ti muging ti lalaki. Napiskel dagiti takiag daytoy a kasla kinesset ti init wenno pinatayengteng laeng ti pannakaidasig daytoy iti puraw ken kumepkep a crew neck a T-shirt. Naka-shorts iti agkupkupas a maong.

Iti panagkitanana, kasla naruam iti gym ti lalaki. Arig agkabagbagida laeng ken Ding ngem kasla napudpudaw laeng bassit ti kasinsinna—a mabalin a gapu ta saan met nga agkakainaran.

Agasem dayta a bileg ti panangiladawan? Naibuyog iti pannakaideskribir ti pammagi ti lalaki ti suot daytoy a pagan-anay, gapuna a pagaammom kas reader pati aruat ti karakter, saanka agpugpugto wenno agdependar lattan iti kadua nga ilustrasion iti dayta a paset ti novela. A kaaduanna pay met a di mapangnamnamaan ta biddut wenno kamtud met ti pannakaidrowingna! Kas kadayta drowing a makitayo dita iniskanko a panid ti Bannawag a ‘yan ti novelita—saan met a crew neck a tisert a kumepkep ti aruaten ni Jong dita no di ketdi kamisadentro wenno long-sleeved a poloshirt met a, siempre, de-kuelio! Isu a duma laeng no napintek ti description a mismo iti texto, madlawmo no “nilokonaka” ti illustrator (wenno sabali ngatat’ nagawatanna iti naited kenkuana nga illustrator’s guide ket sabalin ti inna indibuho, piman met).

Intuloy ni Zandra, iti imatangna, idi nagsabaten ti panagkitada ken ni Jong:

Idi laeng a nadlawna ti medio nabukel a rupa ken pangusipeten a mata ti lalaki a kasla sumarut iti kaunggan no kumita—banag a dina magustuan. Kuntirad ngata koma ti agong daytoy no di kasla naitalmeg iti tengnga ti rupana. Pamuskolen ti bibig ti lalaki ngem nagkurba a pangato ti agsumbangir a gigisna.

Nadismaya ni Zandra. Saan a kasta ti ninamnamana a rupa ti addaan kasdiay kapintas a timek ken bagi.

Unayen, damo a panangbinsir ni Zandra iti langa ni Jong ket naupayen, ngem apay ngarud a “nagrehistro iti utekna ti pakabuklan daytoy” ket intuloyna nga irehistro ti adu a madmadlawna, ket mapikapiktayo met a readers ta ad-adda met a mabuyatayo iti isip-imahinasiontayo—agrehistro met!—ti pakabuklan ni Jong kas karakter babaen ken ni Zandra ken at the same time, umad-adda ken umad-adu met ti further descriptions iti karakter (a pisikal) ni Zandra babaen ti teknik ti comparison ken contrast iti pisikal a langa ken kalalanga dagiti dua a karakter:

Timmakder a dagus ni Jong, linengngesna ti gitara sa immaddang nga immasideg iti balasang. Nadlaw a dagus ti balasang ti kasla soldado a takder ken pannagna ti sangaili. Nadlawna pay a dagus dagiti pangatiddogen ngem narakab a dapan daytoy a nakasuot iti umasul nga Islander.

Sosial, nakuna met laeng ti balasang iti unegna. Talaga a saan a construction worker daytoy ta nalinis dagiti ramay ti sakana a kasla nairuam a masapsapatosan. Nataytayag la ngata ngem isuna iti dua a pulgada ngem kasla pinapandek ti maskulado a bagina.

Intanggaya ni Jong ti imana kenkuana.

“Pakaidayawak ti makiam-ammo iti maysa a taga-UP!” nasayud ti panagiluko ni Jong.

Arinpangngaduaen ni Zandra a mangawat iti ima ni Jong ta awan a talaga ti planona a makialamano. Saanen a sanay iti kastoy a pannakiam-ammo. Ngem dina met kayat a panunoten ni Jong a bastos isu a kapilitan nga inawatna ti ima daytoy.

Narakab ken narusanger ti palad ni Jong ken atitiddog nupay nalulukmeg dagiti ramay daytoy, kabaliktad ti nalamuyot a dakulapna ken dagiti atitiddog met ngem narapis a ramayna a nasanay laeng nga agiggem iti lapis ken brush ta adda met ni Nana Maring a mangas-asikaso kenkuana.

Nadlaw a dagus ni Zandra ti pagdumaan ti kolor dagiti kudil dagiti nagsabat a dakulapda. Idinto a kasla gatas ti maris ti imana, natayengteng a kayumanggi ken ni Jong.

“Thanks!” pinilitna ti immisem ta awan ti magaw-atna a sawen.

Immisem met ni Jong—isem a dandani nangsakup iti intero a rupa daytoy. ‘Imbag la ketdin ta napudaw dagiti ngipenna a kasla awan perdina. Ken kasla naurnos met.

Makapnek, di kadi?

No di pay laeng met agrehistro iti imahinasion ti reader dagita a description iti character, a, ket diak ammon!

No diyo pay la masukdal ti nakarangrangrang a bituen nga ipaspasukdal ni Manang Linda, diak ammon!

Padaanantayo dagiti sumarsaruno pay a paset ti ababa-a-nobela ni Manang Linda!

Ken dagiti sumarsaruno pay a suraten ken ipablaakna a novela!

(originally posted in my blog, mannurat.com, @ http://mannurot.blogsome.com/2010/09/12/palanca-iloko-division-by-the-numbers/)

Kablaaw kadagiti nangabak ita a tawen iti 60th Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature, nangruna kadagiti mannurat nga Ilokano iti benneg ti sarita nga Iloko (a kakaisuna a kategoria ti Literatura nga Ilokano iti Palanca Awards–iti makunkuna a “Regional Laguages Division” ti masasao a kalatakan ken madaydayaw a salip iti panagsuratan iti Filipinas).

 
Palanca-Iloko 2010 winners: Ariel S. Tabag, 2nd; Sherma E. Benosa, 1st;
Joel B. Manuel, 3rd. (Photo courtesy manipud iti Facebook photo album ni Ms. Benosa)

Iti press release ti Palanca Awards 2010, adda manen a nairaman ti sumagmamano a data wenno numbers, kas koma iti banag nga “among the 50 awardees this year, more than half (54 percent) or 27 are former winners who have already won a Palanca before, while 46 percent or 23 are new winners. This year’s youngest winner was aged 12 while the oldest was 66. The Carlos Palanca Foundation already has, in its collection, 514 short stories, 360 collections of poetry, 202 essays, 340 one-act plays, 176 full-length plays, 60 teleplays, 51 screenplays, 142 stories for children, 34 futuristic fiction stories, 71 student essays, 34 novels, and 10 collections of poetry for children.”

Intay’ mammet kitaen ti Ilokano (Iloko) a benneg (sarita) ti Palanca Awards ket “mikismikisen”tay’ met dagiti fact ken numbers.

Ngarud, as of 2010, adtoy man ti sumagmamano nga stats maipapan iti Palanca Awards, Regional Languages, Iloko:

Ammoyo kadi a manipud naluktan idi 1997, aganay a 20 pay laeng a mannurat nga Ilokano (nga agsursurat iti Iloko) ti nangabak iti Palanca nga Iloko? Isuda dagiti sumaganad, iti alfabetiko nga urnos ti apeliedoda:

Aurelio S. Agcaoili
Ricarte A. Agnes
Jaime M. Agpalo Jr.
William V. Alvarado
Eden Aquino Alviar
Danilo B. Antalan
Roy V. Aragon
Sherma E. Benosa
Prescillano N. Bermudez
Noli S. Dumlao
Reynaldo A. Duque
Clarito G. de Francia
Maria Leonida M. Fres-Felix
Arnold P. Jose
Joel B. Manuel
Daniel L. Nesperos
Severino V. Pablo
Ariel S. Tabag
Bernardo D. Tabbada
Lorenzo G. Tabin

Ammoyo kadi a dudua pay laeng a babai ti nangabak: da Maria Leonida M. Fres-Felix ken Sherma E. Benosa. Ket maymaysa pay laeng met a babai, ni Blsng. Benosa, ti nangabak iti Umuna a Gunggona. Isu pay ti kaunaan a babai a nangabak iti Umuna a Gunggona.

Sisiam pay laeng met ti nangabak iti Umuna a Gunggona: Ricarte A. Agnes (2 a 1st), Jaime M. Agpalo Jr. (1), Danilo B. Antalan (3), Sherma E. Benosa (1), Prescillano N. Bermudez (1), Noli S. Dumlao (1), Reynaldo A. Duque (3), Bernardo D. Tabbada (1), ken Lorenzo G. Tabin (1).

Ammoyo kadi a ti kaaduan iti inabak a premio ket ni Reynaldo A. Duque? 8 ti inatiwnan: (3 a 1st: 1997, 2001, 2003; 1 a 2nd: 1999; ken 4 a 3rd: 1997, 1998, 2000, 2009)

Addaan met iti 4 a premio da Aurelio S. Agcaoili (2 a 2nd: 1997, 1998; 2 a 3rd: 2007, 2008), Ariel S. Tabag (4 a 2nd: 2003, 2008, 2009, 2010), ken Danilo B. Antalan (3 a 1st: 2005, 2008, 2009; ken 1 a 2nd: 2006).

Sagdudua met ti naiyalat da Ricarte Agnes (1st, 1998; 1st, 1999), William V. Alvarado (2nd, 2001; 2nd, 2002), Arnold P. Jose (3rd, 2001; 3rd, 2006), Daniel L. Nesperos (2nd, 2004; 3rd, 2005), Joel B. Manuel (2nd, 2005; 3rd, 2010), ken Bernardo D. Tabbada (1st, 2006; 2nd, 2007).

Dagiti addaan (pay laeng) iti saggaysa a premio: Roy V. Aragon (3rd, 1999), Jaime M. Agpalo Jr. (1st, 2000), Maria Leonida M. Fres-Felix (2nd, 2000), Lorenzo G. Tabin (1st, 2002), Eden Aquino Alviar (3rd, 2002), Clarito G. de Francia (3rd, 2003), Prescillano N. Bermudez (1st, 2004), Severino V. Pablo (3rd, 2004), Noli S. Dumlao (1st, 2007), ken Sherma E. Benosa (1st, 2010).

Update: No met kitaentayo geographically (lugar a nakaiyanakan/dimmakelan/nagtaudan), kaaduan ket taga-Ilocos Norte, 8 (Agcaoili, Agnes, Dumlao, Fres-Felix, Jose, Manuel, Nesperos, Pablo); sumaruno ti Ilocos Sur, 6 (Agpalo, Alviar, Antalan, Duque, Tabbada, Tabin); Pangasinan, 3 (Alvarado, Bermudez, de Francia); Nueva Vizcaya, 2 (Aragon, Benosa); Cagayan, 1 (Tabag).

No met sinno ti “oldest” ken/wenno “youngest” kadagiti 20 a nangabaken, makaammokayon a mangimano wenno mangpugto kadagiti am-ammoyo wenno familiar kaniayo a nagnagan iti listaan–narigaten, baka agbiddutak (no apay met ngamin a kasla ketdin taboo ngamin a mapagsarsaritaan no ti maipapan iti pudpudno nga edad, diak man ammo, aglalo no “addaankan iti edad” kasla dimo kayat nga ipalgak wenno aminen, hehehe!).

Ngem kayatko nga ibinsa, kas nayon a trivia, a sumagmamano kadagiti 20 mannurat iti listaan ket nangrugi nga agsurat (iti Iloko, wenno iti Bannawag) idi 1960s wenno nasapsapa pay, kas kada Prescillano N. Bermudez, Lorenzo G. Tabin, Reynaldo A. Duque, Bernardo D. Tabbada, Severino V. Pablo, ken Ricarte A. Agnes. ’70s ni William V. Alvarado. 1980s ken 1990s ken 2000s dagiti nabati.

Ngem ketdi, kasla agpapatas laeng ti bilang dagiti makunan a senior citizens, sa dagiti dandanin ag-senior citizens, dagiti agkabannuag, ken dagiti makunkuna nga agtutubo pay laeng. Awan ketdi ti tinedier wenno agpatpatubo pay laeng.

Duan kadagiti 20 ti napanen iti makunkuna a nagkaysa a biag, da(gidi) William V. Alvarado ken Bernardo D. Tabbada.

No met iti kaadun dagiti sarita a naputar dagitoy a 20 a Palanca-Iloko awardees, iti 13 a tawenen (1997-2010), adda ngaruden 39 a Palanca-winning a sarita nga Iloko iti masasao nga agamang ti Literatura nga Ilokano. Nagsayaat koma no maurnong ken mailibronto met dagitoy a sarita.

Kabayatanna, asino(da) ngata dagiti mannurat pay a mairaman iti dayta a 20 a nagan iti listaantayo?

Adu pay dagiti mannurat nga Ilokano (nga agsursurat iti kabukbukodanda a pagsasao) a potensial a maka-Palanca, nangruna dagiti siguden a premiado iti nadumaduman a pasalip iti panagsuratan iti ababa a sarita nga Iloko.

Iti bukodko a panangilista, dagitoy dagiti sumagmamano a posible a mangabak pay iti Palanca-Iloko (no la ket makisalipda, wenno agtultuloyda a makisalip):

Aileen R. Rambaud
Mighty C. Rasing
Jake F. Ilac
Elmer L. Lopez
Rolando D. Tubera
Jobert M. Pacnis
Johmar R. Alvarez
Giovanni L. Palomares
Eduard G. Britos
Rodgerry M. Rodriguez
Freddie P. Masuli
Jaime G. Raras
Juan Al. Asuncion
Estela Bisquera-Guerrero
Neyo Mario Valdez
John B. Buhay
Prodie Gar. Padios
Julio V. Belmes
Marcelino Tablizo
Efren A. Inocencio
Mario A. Tejada
Federico T. Ilac, Jr.
Eliseo B. Contillo
Reynaldo Andres
Toribio Gaspar
Cles B. Rambaud
Errol L. Abrew
Herman G. Tabin
Hermilinda T. Lingbaon-Bulong
Virgilio D. Domaloy
Manuel D. Benosa
Rogie C. Baysa
Mindo N. Aquino
Franklin P. Macugay
Rodolfo R. Tabaco
Cristina Gervacio-Gallato
Leonardo S. Fagaragan
Jovito F. Amorin
Aida Campos-Tiama
Virginia A. Duldulao
Benjamin P. Pacris
Danilo A. Bautista
Solomon V. Benitez
Virgilio Naungayan
Arnold Baxa
Martin Rochina
Crisostomo M. Ilustre
Rogelio M. Acoba
Francisco T. Ponce
Casimiro Is. De Guzman
Salvador A. Espejo
Peter La. Julian
Edilberto H. Angco
Fernando B. Sanchez
Guillermo I. Concepcion
Manuel S. Diaz
Jose A. Bragado
Agustin DC. Rubin

Ken dadduma pay a diak mabigta a malagip as of this writing.

Iti sabali a bangir, kitaentay’ met dagiti nagpapaay/agpapaay a jurado iti Palanca-Iloko.

(Note: Agkurangak iti datos iti maipapan kadagiti nagjurado iti 1997-2010 Palanca-Iloko, specifically iti tawen 2000–ni laeng Juan S.P. Hidalgo, Jr. ti nasukisokko pay ket diak ammo no asino ti dua pay a kakaduana a nagjurado idi (nagpaay idi a chairman ni Apo Hidalgo). Kadagiti readers a makaammo, please inform me, nayonak ken ireviseko no kua daytoy articulo no maaammuak no sinno dagiti dua a member-judge iti salip idi 2000.)

Addan 17 (saan pay a nairaman ditoy ti dua a jurado idi 2000) a nagpaay a jurado iti Palanca-Iloko.

Kaaduan a daras a nagjuradon, namin-5, ni Dionisio S. Bulong, (1997, 1998, 1999 [nagpaay kas chairman ti junta ti jurado], 2002, 2009)

Namimpat metten a nagjurado da Juan S.P. Hidalgo Jr. (1998, 2000 [chairman], 2002 [chairman], 2007); Reynaldo A. Duque (2004 [chairman], 2005 [chairman], 2006 [chairman], 2010  [chairman]); ken Cles B. Rambaud (2001 [chairman], 2003, 2005, 2010).

Namitlo(n) a nagjurado: Herminio S. Beltran Jr. (1997 [chairman], 1999, 2008 [chairman]); Gregorio C. Laconsay (1997, 1998 [chairman], 2003); ken Rufino L. Rebudal (2007, 2008, 2010).

Namindua(n) a nagjurado: Edilberto H. Angco (2001, 2004); Crispina Martinez-Belen  (2002, 2004); Noemi Ulep-Rosal (2006, 2009); ken Ma. Leonida Fres-Felix (2006, 2008).

Naminsan(en) a nagjurado: Arnold Molina Azurin (1999); Aurelio S. Agcaoili (2001); Leonardo Q. Belen (2003 [chairman]); Bernardo D. Tabbada (2005); Lilia Quindoza-Santiago (2007 [chairwoman]); ken Honor Blanco Cabie (2009 [chairman]).

Kadagiti nagpaay a jurado iti 1997-2010 Palanca-Iloko, 3 kadagitoy ti nangabaken, da Reynaldo A. Duque, Ma. Leonida Fres-Felix, ken Aurelio S. Agcaoili. Uppat met ti babbai a naghuradon, da Crispina Martinez-Belen, Ma. Leonida Fres-Felix, Noemi Ulep-Rosal, ken Lilia Quindoza-Santiago.

Iti bukodko a panagsukisok, 11 laeng kadagiti nagjurado(n) ti nagsursurat/agsursurat wenno nagipablaak/agipabpablaak iti sarita nga Iloko (iti Bannawag, kangrunaanna), da Dionisio S. Bulong, Gregorio C. Laconsay, Juan S.P. Hidalgo Jr., Cles B. Rambaud, Edilberto H. Angco, Aurelio S. Agcaoili, Crispina Martinez-Belen, Leonardo Q. Belen, Reynaldo A. Duque, Bernardo D. Tabbada, ken Ma. Leonida Fres-Felix.

Dagiti dadduma ket agsursurat iti English ken/wenno Tagalog a sarita, daniw, salaysay, wenno kritisismo iti literatura. Limitado laeng ti readingsko, ngem nabasakon dagiti naipablaak a gapuanan da Herminio S. Beltran Jr. (daniw iti Iloko, daniw iti Tagalog, daniw iti English; salaysay ken kritisismo iti Tagalog ken English, sarita iti English), Arnold Molina Azurin (daniw iti English, salaysay iti English), Noemi Ulep-Rosal, (salaysay/kritisismo iti Tagalog), Lilia Quindoza-Santiago, (sarita iti Tagalog, daniw iti Tagalog, salaysay ken kritisismo iti Tagalog ken English), ken Honor Blanco Cabie (daniw iti Iloko ken English, salaysay iti Iloko ken English). Diak koma pakabasolan, ngem diak pay met nakabasa iti naipablaak a sinurat/sinuratan ni Rufino L. Rebudal, gapu iti kinalimitado siguro dagiti magamgam-udak nga available a babasaen, pagbasaan ken resources, isu nga awan ti maibinsak para kenkuana.

Di mainsasaan, malaksid kadagitoy a sumagmamano a mannurat/literary luminaries, adda ken adu pay dagiti mannurat nga Ilokano a maikari met nga agpaay pay a jurado iti Palanca-Iloko.

(a revised post from a blog entry @ mannurat.com)

Adda sumagmamano a queries wenno clarification no ania, aya, daydiay dakdakamatek a descriptions wenno narativo a panagiladawan, panagiparang, exposition, wenno panang-characterise iti maysa a karakter, lugar, pasamak, situasion, pagteng, rikna, buya, kdpy.

No diak bigta wenno completely a mailawlawag ita, kas iti panangigunamgunam ni Butch Dalisay (iti librona: “…it isn’t enough to say that a character is ‘attractive’ or that an event was ‘memorable’…”), iparangko ngarud babaen ti sumagmamano a sampol a linia wenno parapo manipud kadagiti master works ti sumagmamano a master a fiksionista nga Ilokano (nga agsursurat iti Iloko).

Manipud ken daydi Apo Pelagio A. Alcantara, iti saritana a “Sangkap” a first prize iti salip iti sarita ti Bannawag idi 1964:

Kinupin ni A. V. Bertido ti pagiwarnak iti namitlo, impasayagna iti suli, sana inan-anat ti nagpuligos. Nagpababa-a-nagpangato ti napuskol nga anteohos. Kalpasanna, nakaan-anat ti pannakaakasna manipud iti dupap a darangidong a nagbinnennatan dagiti birit a mata. Rakab a rupa a pinangepngep ti kebkeb a buok. Naglalaga dagiti pukekek a ramay iti saklotna kalpasan ti panangidissona iti anteohos iti lamisaan. Saan a nagkuti dagiti panglabonen a bibig.

Dagiti birit a mata naitugkeldan iti kullapit a lampong ken imingan a mannurat a nakakaut iti bolsana. Awan ti langana a duapulo ngem ipapilit dagiti lesseb a matana, ken dilot a kawesna a saan a mapmapnek iti turog ken talinaay dagiti parsua a saan pay a napaay.

Manipud ken daydi Apo A. Sanchez Encarnacion, iti saritana a “Ti Narra, Ti Bagyo, Ken Ti Sagut” a first prize met laeng iti salip iti sarita ti Bannawag idi 1961:

Kasla umag-agneb ti sin-aw dagiti bibig ni Magda, kas kasam-it ti kappisi a naluom a sandia iti kalgaw a mangdepdep iti waw. Dagiti napungay a matana kasla singin a naapres nga alinuno a mangdayyeg ken mangulaw iti riknana. Ti nakipet a nalabaga a bestidona inna man inirteng ti nabaknang a pannakasukog ti pammagina. Ket dayta a panangdayaw ni Victor ti nangkalbit iti kuerdas ti pusona. Nariknana ti kinapagus a mangamiris iti kinapateg dagita a gundaway iti dalanna. Ngem adda nalagipna. Kalpasan ti namitlo a daras a panangabakna ken ni Magda, nagpakada ket simrek iti uneg ti siledna. Saan latta a naggibus ti bagyo. Ad-adda ketdi a rimmaba. Ket natimud ni Victor ti nasagiksik a timek ni Magda a kas napegges nga ulo-ulo ti danum a naggapu iti surong a   mangteppang kadagiti naruka a daga. Nailabeg kadagita a darikmat. Napardas ti panaglayus ti dara kadagiti uratna. Kasla iyik-ikkisda: maysaka a parsua a nakawesan iti lasag!

Simngay iti panunotna daydi damo a panagsarakda ken ni Magdalena. Simmurot ni Magdalena kada Peping ken Zenaida idi simmarungkar dagitoy kenkuana iti seminario. Kasla sumangdo a kalding dagiti wangwang-it ni Magda. Kasla balbaltik dagiti tignayna. Ti panagam-ammoda. Ti panangpetpetna kadagiti nalamuyot ken dumerderosas a dakulap ti balasang. Kas man berber ti pul-oy a nangyabyab iti apuy kadagiti naraber a pan-aw iti bakras ti bantay dagiti makapagpikapik nga isemna, dagiti nabagas nga itataldiapna. Amin dagitoy, nalagipna. Nalagipna. Amin. Amin!

Ken daytoy manipud ken daydi Apo Constante C. Casabar, iti umuna a paset ti novelana nga “Umuna a Bukel” iti Deciembre 14, 1964 a bilang ti Bannawag:

Naglangkapi iti abay met laeng ti baket. Kasla tinandaaananna a naimbag ti nagsaadan itay ti kutitna, ta isu met la ita ti nagtugawanna. Ngem apagsimpana, kinukotna ti tumengna, imbuatna ti sakana sana insaad ti dapanna iti ngarab ti bangko.

Kinusilapan ti baket. Dimo ingato ‘ta sakam, sika, impatigmaan dagiti matana. Ket ti lakay, a di met nairuruam a makusilapan, dinagusna nga impababa ti dapanna. Wen, aya, inyanamongna, iti unegna.

Ngem naladawen ti dapan. Liniputannan ida. Nangyegen iti bain kadagiti matada. Ta itan nagparangen ni Donia Nieves iti ridaw!

Nasiputanda, isuda nga agassawa, dagiti kimmastila a mata a nangsurot iti dapan. Dapan a di masapsapatosan. A di masinsinelasan, uray no mayudong. Dapan nga addaan iti tangan a kawweng ken ramramay a nagsappa, iti panagkawweng ken panagsappa dagiti ramay a tinawen a pagnanaen ti tarindanum. Manmano a maputdan dagiti kuko dagita a ramay, ket iti sirokda ngumisngisit lattan ti pitak a naiselsel; ket no maputdan met dagita a kuko, no kasta nga agiinumda iti basi iti linong ti kamantiris iti paraangan, saan a getteng ti maaramat, no di ket maasut lattan ti buneng a sibibirko, ket ti tademna siaaannad a mailagid iti ngudo dagiti kawweng a ramay. Iti ngatuen dagita a ramay, agkurkursing ti gurong, a manmano a masabonan, manmano a mapunasan, ta mabaybay-an lattan nga agmaga, uray maiturogen iti sardam, ken lumitlitem, no panawen ti panagtatalon, gapu ta malungpos iti rarasa a maagasan iti tutot ti dangla a nalanaan.

Ii met sarita a “Shorty Brown” ni Apo T. Gabriel Tugade a nangabak met laeng iti umuna a gunggona iti pasalip ti Bannawag, idi 1970:

Minulenglenganna ti langana iti sarming: ti pangaan, napuskol ken narakab a rupa a balidbidan manipud  muging agingga iti timid; simmalog manipud iti nasilap nga ulona; dagiti napuskol a bibig ken agongna a kasla nalusdak ken nabistrad a pantok ti muhon; dagiti naliday matana a pinanawanen ti tarnaw…

Ala, wen, lakaykan, Shorty Brown. Ngem annugotem kadi nga agkabawkan? A dimon mawayas ti agbiag? A mapanka metten iti home for the aged tapno pataraken iti gobierno? Saan! Malaksid kadagitoy kuribetbet ken ti sangkabassit a panagkubbom, napunerka pay laeng!

Pinalabsanna dagiti retratona iti diding iti kusayan ti katrena a nakaidalusonan ti kimmaki nga ulesna; pakalaglagipanna kadagiti pinullo a tawenna kadagiti plantasion ti unas ken pinia idiay Hawaii, kaubasan idiay Delano, kanatengan idiay Salinas, pagsalmonan idiay Alaska, pagsusugalan idiay Reno ken Las Vegas ken kamansanasan idiay Wapato ken Yakima iti estado ti Washington. Dakkel ti akinkanawan a ladawanna a tanda ti panaglumen ti pudno a naganna ken iti pannakairuamna iti birngasna a Shorty Brown.

Sa daytoy a parapo manipud iti sarita nga “Orkidia” ni Apo Juan S.P. Hidalgo Jr.:

Impalikud ni Saling ti atiddog a buokna tapno ipakitana ngata ken ni Leon ti kinalapsat dagiti takiagna ken ti kinatangsit ti barukongna. Nagkampuso ti rupana, naraniag ken dadakkel a nagbukel dagiti nangisit a matana, panuntundirisen met ti agongna, ngem namsek ketdi dagiti agar-arimasa a bibigna, nalasbangda a kas kadagiti pingpingna, ket tagiruotendaka tapno agkam. Dagita ngata a mata ken dagita a bibig ti nangawis iti rugso ni Leon itay damoda ti aginnisem ken agpinnerreng, ket dagita met a takiag ken barukong ti alsem ti riknana itay aginnasidegda iti sangonsango a ti laeng natidtid a kawayan ti namagsina iti ruar ken uneg ti garreta ti nagbaetanda.

Ken daytoy a parapo manipud iti sarita nga “Anglem” ni Apo Juan S.P. Hidalgo Jr. met laeng:

Iti agsumbangir a bit-ang, rimkuas iti namituen a tangatang dagiti napisang ken nagkuntirad ken nabalisungsong a bulong ti saba, ken ti kasla ipus ti pabo nga aringgawis dagiti kawayan ken kasla dapan ti itik a bulong dagiti pakak, ket iti isasaplid ti angin, inalun-on ti bit-ang dagiti karasakas ken ranitrit dagiti muyong. Ket manipud iti agsumbangir, nagsasarunon dagiti nagtagisilaw a tawa, agpadaya ken agpalaud, a kunam la no sibibitin iti kasipngetan. Iti puseg ti kabalbalayan, dua a kawitan ti nagsinnungbat.  xxx Magustuanna ti alingasaw a bang-i ti taep a nayaplag iti bit-ang ken kasla nalamuyot a goma a rumukma no payatenna a maiwaris no masikkarudna, a pinagtitipkel dagiti timmangken ken nabasa a rugit ti nuang, baka, kabalio ken kalding. Manipud iti kaasitgan a balay a malabasanna, naallingagna ti maysa a lakay a mangisursuro iti apokona iti dallang. Saanna unay a maawatan ti agaon iti bibig ti lakay ngem nabukel ken nabiag ti aggapu iti ubing. Immisem ni Jorge Sanchez: di pay naisurat dayta ngem saanen a mapukaw, kinunana.

Wenno daytoy a parapo manipud iti sarita a “Karayo iti Tanap” ni Apo Prescillano N. Bermudez a first prize winner iti Andel Awards idi 2004:

Napaisem ni Ardo a nakakita iti kasla itatarabang ni Pedong iti pannakaipatugawna iti laem ti damara a dumna iti nagtimbukel a kalapaw iti nagbabaetan dagiti tallo a higante a silag iti tengnga ti purok dagiti nagdappat. Uray iti bessag a lawag dagiti kingki, agminar latta ti kinataer daytoy. Saan a mamangpang ti isem dagiti pamuskolen a bibigna. Adda apagterrem a ling-et iti pantok ti kalalainganna a katundiris nga agongna, kasta met ti nawada a muging a sagsagmuyan ti barikawwet a panguloten a buokna. Kurang la a bumtak ti barukong ti maris-gatas a kamisadentrona iti kinabayog ti barukongna. Ngem adda di mailadawan nga ila kadagiti nasingdat a mata daytoy a baro a kadua dagiti immuna a nagdappat iti Caliguian, ditoy Tanap ti Mallig.

Wenno daytoy a parapo manipud iti Palanca Awards 2000 first prize winner a sarita a “Tupa” ni Apo Jaime M. Agpalo Jr.:

Nariknam ti panagkimay ti sibitsibit nga an-anatem a gaudan iti itatakder ni Ada a nangtengngaag iti rumanisak ken lumanagto a pangen ti bumra, diwal ken barrasot iti asideg a kanigidyo. Ti dumerosas a lawag ni Apo Init a nangkorona iti Bantay Dayasdas iti laud, pinaraniagna dagiti matam ta ad-adda a timmarnaw ti kayumanggi a kudil ti balasang ket dika mauma a mangmatmat kadagiti nakaranraniag a matana ken ti wayas a kallid iti kanigid. Iti takderna a lima a kadapan ken uppat a pulgada, a binungon ti rosas a daster ti immal-o a bagina, adtoyen a kasangsangom ti dayag a nabayagen nga inar-arapaapmo. Inisemam ti naapgad a sang-aw ti danum nga ikulkuldit kenka ti puyupoy.

Ken sumagmamano pay nga ehemplo a mabalin nga ipostekto ditoy. Kas pammaneknek ti ibagbagak wenno taltalanggutangek a nakapimpintek ken nakabilbileg a panagdesdeskribir wenno panagfikfiksion a mapukpukaw sa metten kadagiti dadduma a mannurat nga ilokano nga agsursurat iti Iloko. A pagkunaak nga addan sa ketdi “sadsadut” itan ti dadduma a mannurat nga Ilokano ta manmanon a makabasaka iti kas kadakita naiparang a sampol a parparapo. Ala, mabalin nga irason a paset ti moderno a panagfiksion a mangsursurot iti minimalismo iti fiksion dayta kaawan wenno kakirang ti kakasta a narrative description. Ala, mabalin nga idillaw a kasla “kadaanan” sa pay la ti ammotayo no dagita kakasta a kasla “tradisional” a panagdeskribir wenno karakterisasion ti intay’ sapsapulen wenno ex-expektaren. Nga addatay’ sa ketdi pay laeng iti old school nga ad-adda a nasanay iti direkta wenno explicit a napisfisikal a panagiparang iti tao, lugar, pasamak as against iti “kabaruanan” wenno “experimentalist” nga indirect wenno implicit a panagiparang a no sadino ad-adda a sikolohikal ti characterization ket makaammo ti reader (gagangay a reader man wenno intelektual a reader) a mangawat wenno mangimano wenno mangamiris. A, ngem uray pay kadagiti makuna nga experimental a panagparnuay iti fictive narrative, dayta “old school” a direkta a panagdesdeskribir ket masansan a masarakan. Dayta “old school,” mabalinmo a partuaten wenno kawesan a kas “retro” ket parnuayem iti experimentom dagiti makapikapik a balbalikas a mangiladawan ken mangiparikna. Para kaniak laeng, annugotek ken patiek a maysa a marka ti pudno ken naballigi a mannurat wenno fiksionista dayta kabaelan nga agabel wenno agpartuat iti nabibileg nga adjectives, ken verbs, ken adverbs, ken nouns a kas kadagita masarakan a nagbibileg ken nagsisimgat a balikas ken panagibalikas a naiyexampol.

***

Kabayatanna, pamakpakawanan ni Apo Reynaldo A. Duque, sigkayek man ket iplastarko ditoy ti maysa a paset ti librona a “No Agsuratka iti Sarita,” maipapan iti panagiladawan/karakterisasion, kas nayon ti pagiinnadalan ken pagpampanunotantayo:

Masansan a makabasakami, uray agpapan ita, kadagiti sarita a direkta ti panangiladawanda kadagiti tao weno bambanag. Kas pangarigan:

Naam-ammo ni Solomon ti lalaki iti estasion ti lugan. Pamandeken ken nalinis ti panagkawkawesna. Adda iggemna a porpolio. Nadanonna nga agmaymaysa iti tugaw ket inyawisna nga agkatugawda…

Naadaw daytoy iti maysa a sarita nga impablaak ti Bannawag. Kasano ti panangdeskribir ti autor iti lalaki a naam-ammo ni Solomon iti estasion ti lugan? Pamandeken, nalinis nga agkawkawes, nakaporpolio. Ngem malaksid itoy, awanen ti pakaam-ammuan kenkuana. Nakuttong kadi ti lalaki? Nalukmeg? Natundiris ti agongna wenno dulpak? Naka-T shirt kadi? Nakabarong? Nakapolo? Kalbo kadi? Sugargar ti buokna? Tuppol? Dagiti matana ngay? Bugagaw kadi? Kusipet? Ken adu pay a sabali.

Kasta met a madlaw a saan a naannad ti autor iti lengguahena. Makatikaw ti mangsurot iti panagtaray ti panunot (train of thought), nangruna iti maudi a binatog. Asino ti nakatugaw? Asino ti nangiyawis nga agtugawda? Ni Solomon kadi wenno ti lalaki a naam-ammona?

Annadan dagiti kastoy a panangiladawan. Saan a nasiken.

Nabileg nga adayo ti panangiladawan no buyogan daytoy ti tignay wenno aksion. Adtoy ti maysa a pangarigan:

“Napintaska,” inyarasaas ni Ronnie. Nagrimat dagiti bumerde a mata ken nakasamsam-it ti yiisem dagiti namsek a bibig. Iti rosas a lawag ti lampara iti bassit a lamisaan iti suli ti siled, nagdissuor sa nagkaliwkiw ken nagkarayam iti abaga ken tengnged ken barukong ti balasang ti kumuyem nga olandes a buokna. Timmingra iti rosas a lawag ti siled ti kinamestisana. “Lirio, adda kadin nagparintumeng a baro iti sanguanam?”

Naadaw daytoy manipud iti Sardam Ken Bituen Ti Rabii, sarita ni Juan S.P. Hidalgo Jr. Makita ditoy ti bileg ti deskripsion babaen ti pannakaaramat ti panagkita (sense of sight) nga ad-adda nangted biag kadagiti binatog.

Iti Dagiti Mangngalap, sarita daydi Rogelio A. Aquino, kastoy ti panangiladawan ti autor kadagiti ubbing nga agawiden manipud iti panagkarasda kadagiti libtong iti kataltalonan:

Nailingeden ti init iti aringgawis dagiti kawayan. Nalamiisen ti pul-oy a namagsala kadagiti garami ken baliang bayat ti panagsursurotda iti desdes a kumamang iti purokda. Kasla agpaypayapay dagiti bulong ti niog kadakuada idinto ta nagmarantiddog dagiti anniwanda a nagkaradap iti kagaramian.

Maibalakad iti asino man nga agdadamo a mannurat nga ikagumaanna nga aramaten dagiti lima a sentido (panagkita, panagangot, panagrikna, panagdengngeg, ken panagraman) iti panagdeskribirna.

Iti kastoy a wagas, maikkanna dagiti insuratna a binatog iti pulso wenno bitek ti biag.

Ala, ket no agsurattay’ man ngarud iti sarita ket ikagumaantay’ a suroten dagita.

[a repost from a thread in the old forum of dadapilan.com, posted december 6, 2005 ( http://www.dadapilan.com/ruangan/index.php?option=com_smf&Itemid=28&topic=21.msg24#new). a preliminary analysis on the entries in a futuristic fiction writing contest in iloko. ATILA is Art Tolentino Ignacio Literary Awards. ]

Manipud daytoy iti daan a blogko. Ti narugiak idi a paliiwko kadagiti futuristiko a sarita a nakihuraduak iti maikadua ken naudi a panagpasalip ti ATILA. Kaduak a jurado da Appo Aurelio S. Agcaoili ken Hermilinda Lingbaoan-Bulong.

Kayatko man nga ipaskil manen ditoy kas maysa ken nayon a mapagtutungtungantayo maipapan iti sarita nga Iloko, iti Iloko a futuristiko a sarita. Manmano ngamin dagiti maputar ken mabasatayo a futuristiko wenno science fiction nga Iloko. Wenno uray kadagiti sabsabali pay a ramen a genre ti makunkuna nga speculative fiction wenno spec fic. Kas koma iti fantasy ken uray horror.

Kayatko laeng nga ibatad nga uray no naisangrat daytoy a pammalliw kadagiti naisalip iti ATILA, ad-adu ti dinakamatko maipapan iti sapasap a pammaliiw iti nain-Filipinoan a futuristic/science fiction iti man Iloko ken iti Tagalog ken English. Bassit laeng ti nadakamatko maipapan kadagiti sarita a naisalip ken dagiti pilik nupay inrantak a saggaysaen koma nga ikkan iti naan-anay a komentario amin nga entry. Ngem saanko nga intuloy gapu iti simngay a parikut ti ATILA. Diak mabalin (pay) a kutien dagiti nasao a sarita agingga a di pay malpas ti problema iti nagbaetan ti sponsor/founder ti ATILA ken dagiti nangabak. Wenno uray adda man naaramidkon nga analysis koma, saanko pay laeng nga ipablaak. Isu a nagpatinggaak laeng iti general a pammaliiw iti amin a naisalip ken iti panangilistak iti titulo dagiti sarita (ken penname dagiti autor) ti pilik a Top 10.


Futuritisko a Sarita nga Iloko: Ni Agdama a Mannurat nga Ilokano a Nangpadas a Nangsirmata iti Agdama ti/iti Masakbayan ken iti Masakbayan ti/iti Agdama

Iti bagi/kababagi ti kontemporario wenno uray naglabas nga era ti Literatura Iloko, makuna a kabarbaro a parang, baro a genre daytoy futuristiko a sarita wenno fiksion ta manmano wenno awan pay ketdi (ti ammok) ti nangpadas wenno agpadpadas a mannurat nga Ilokano nga agsursurat iti Iloko nga ageksperimento itoy a genre. Saanko pay ketdi a nabasa amin a sinuratan dagiti Ilokano a mannurat iti Iloko, mabalin nga addan nangisurat iti kastoy a tipo wenno langa ti fiksion.¹ Makunak ketdi daytoy iti istrikto a panangted iti umiso a definision ti masao a futuristic fiction wenno iti fiksion a mailugar ken mapasamak a posible ken nakappapati (credible ken convincing) iti masakbayan, 25, 50, 100 wenno ad-adu pay a tawen manipud iti agdama. Ti kayatko nga iparangarang ditoy ket maiduma koma ti futuristic fiction iti mas popular wenno am-ammo a genre a science fiction. Nupay kaaduan a nasurat wenno masursurat a science fiction iti agduduma a medium (sarita, novela, drama, pelicula) ket nailugar wenno masarakan iti masakbayan, saanna met ngamin a kayat a sawenen a no futuristic fiction kunam ket synonymous daytan iti science fiction. Iti bukodko a panirigan, saan met ket a bin-ig la a science wenno technology ti mangbukel iti biag/panagbiag iti masakbayan wenno iti maysa a futuristiko a sociedad. Maysa laeng ti siensia wenno teknolohia kadagiti adu a paset wenno component a mangbukel/mangbukbukel ken mangsalsalimetmet ken mangtagtaginayon iti maysa a gimong wenno lubong (world). Ngarud, iti maysa a masao a futuristiko a fiksion, saan a nasisita ken saan a nasken a science ken/wenno technology amin ti mangbukel iti biag/panagbiag; saan laeng a scientific, saan laeng a highly advanced a technological a bambanag wenno pakasikoran ti nasken a maiparang wenno maukarkar a tema—saan a masapul nga i-define ti futuristic fiction kas science fiction nupay mabalin nga awagan kas futuristic ti maysa a science fiction nga obra.

FUTURISTIC FICTION VS. SCIENCE FICTION

No ibagatay’ a futuristic fiction, saan a nasken a maipapan iti moderno/ultramoderno a biag/panagbiag a maipangruna iti advanced technology. Ta no science fiction ket saan laeng met a pasig wenno bin-ig a future ket ti yanna, mabalin met daytoy ti agnaed wenno agtalimudok iti sadino man ken ania man a padapada iti napalabas, agdama, masakbayan.

Ket no futuristic a sarita, posible met a saan la nga iti masakbayan nga agtaeng wenno aguddog ti pakasaritaan ken panarsaritaanna ngem ketdi kabalinanna ti agsubli iti napalabas wenno dumaw-as iti agdama. Wen, a, ta adda kad’ ngarud, aya, masakbayan no awan nga umuna ti napalabas ken agdama? Ti masakbayan ket bunga met laeng ti napalabas ken agdama. Mabalin met nga adtoy latta nga agbati iti agdama ken agtultuloy iti masakabyan. Kas koma iti laengen iti pakasaritaan, iti Philippine history kas pagarigan, kas kuna daydi nationalist historian Apo Renato Constantino a ti historia ti Filipino, ti pakasaritaan ti kolonial ken neokolonial a Filipino ket isu nga la nga isu, maysa nga agtultuloy a napalabas iti agdama ken mabalin nga uray iti masungad, the continuing past, kunana man. Wen man, ta pagsasao la ngarud a “history repeats itself…” maulit-ulit ti pakasaritaan, agud-uddog a siklo laeng, agsublisubli, mapan, agawid, agawid, mapan. Ket no science met la wenno teknolohia ti mapagsasaritaan wenno masarita/mafiksion, saan a naken a futuristic, apay ket mabalinmo met ti agsurat iti kas koma iti kontemporario a science maipapan iti cloning wenno genetic engineering wormhole wenno artificial intelligence iti agdama a diskurso ti/iti agdama; wenno no kayatmo, iti napalabas, iti science idi nagkauna a tiempo da Galileo, Ptolemy, Copernicus, Newton idi kadisdiskubreda dagiti duktalda (ngem no science kunam, wenno physics, ngamin ket timeless dayta, saan a duog, saan a barbaro, omnipresent a makuna, adda la dita a nadiskubre, madisdiskubre, madiskubrento)—wenno uray man pay ti primitivo a teknolohia ti Cro-Magnon Man wenno Java Man wenno dagiti prehistoric a homo sapiens iti Tanap ti Cagayan wenno kadagiti rukib ti Palawan, ket mayat latta.

Ngem no kursunadam la unay nga i-futurize, uray man pay ngarud koma no kasta, no mapagsasaritaan ti komposision ken gupit ti futuristic fiction, saan met koma a bin-ig a tao, lugar, pasamak iti napalabas wenno iti agdama ti pakabuklan ti saritaen nga i-situate wenno i-locate wenno i-substitute ketdi metten iti masakbayan. Saan man a makapnek a maawagan kas futuristic no imbagam a ti tawen wenno tawen itan iti saritam ket 2025 wenno 2055 wenno 2099 samonto met la iparparang dagiti adda iti napalabas wenno agdama a napaspasamaken wenno mapaspasamak nga awan man laeng naipakita wenno naiparikna a panagbalbaliw wenno kabarbaro iti man idea wenno konsepto wenno construct a nainpolitikaan, nain-ekonomiaan, nainkulturaan, nainrelihionan, nainpilosopiaan, ken dadduma pay. Ken wen, pasetna a talaga ti nainteknolohiaan wenno nainsiensiaan a pakasaknaran.

Ngem manen, saan koma a concentrated wenno limited iti kabarbaro wenno advanced a teknolohia wenno siensia ti maysa a fiksion a futuristiko—saan koma naynay lattan a “moderno” wenno “ultramoderno” a biag/panagbiag. Kinapudnona, gasgas unayen daytoy termino a “modern,” passe pay ketdin, nalpasen ti modernismo uray kadagitoy a panawen. Idi 19-kopongkopong, no ibagatay’ idi “moderno” ket kayatna a sawen “advanced” ken something nga adda/addanto iti masakbayan. Itan, kasla saanen a mainugot a sawentayo ti “moderno” ta ti taltalanggutangentay’ idi a future a pertaining iti moderno ket isun ti ita, isun ti agdama. Ti ketdi adda itan, no patientayo dagiti pilosopo ken teorista, ket postmodernismo. Nalpasen ti modernismo. Komplikado a konsepto daytoy postmodernismo. Kompormi ditan a pakayaplikaranna. Awan ti definitivo a definision wenno koma standard a teoriana a masursurot wenno mapatpati. Kinapudnona ket itan dandani pay ketdin agpaso wenno aglaos ti konsepto a postmodern, ta no dadduma maab-abuso daytoy a konsepto iti man arte/literatura wenno iti kultura a popular. Ania ngarud ti sumarunon? Post-postmodern?

Manen, ibatadko ngarud a saanak man a mapnek wenno maallukoy kadagiti “futuristic” a sarita nga uray no technically ket situated wenno napagteng iti masakbayan, ket ti met latta naturalda wenno lablabidenda ket nakapatpatak a dagiti isyu wenno trends iti agdama. Dagitoy ket makuna a conformist wenno biased la unay iti orthodox nga agdama. Awagak daytoy a praktis iti chauvinismo-ti/iti-agdama. Saan a makaruk-at ni agpadpadas a futuristic fictionist iti kasla nakaikursonganna nga agdama, saanna a maiwaksi ti pokus wenno atensionna iti agdama a construct ken dimension a patien ken yanna iti agdama, tapno koma nawaya a makapagbayanggudaw ken makapagsukisok met iti masakbayan nga awan ti bias ti agdama ket iti kasta inna ma-harness ti kinalapusanan ken pannakabalin ti fictive imagination ti maysa a creative writer ket iti kasta makasurat iti pudpudno a futuristiko a fiksion.

FUTURISTIC FICTION: TI PASALIP TI ATILA KEN TI PASALIP TI PALANCA

Idi konsultaennak ti sponsor ti Art Tolentino Ignacio Literary Awards (ATILA) no ania ti maisingasingko a sumaruno a mapagsasalipan iti ATILA, diak nagpangadua, ta nabayagen nga uk-ukopan ti isipko, imbagak a dagus ti futuristic fiction ta awan pay ti kastoy a salip iti Iloko, kunak, a kas iti baro a kategoria ti ababa a sarita a Filipino ken English a linuktan ti Palanca Awards idi 2000. Padasentay’ man met, kunak, ti agduktal kadagiti fiksionista iti Iloko a mannurat nga Ilokano a makabael ken makadaer a mangsango iti kari wenno ballaag ti masakbayan, nadagem man wenno naragsak, dystopian man wenno utopian. Padasentay’ man ketdi a kariten ni mannurat nga Ilokano a mangsirmata iti future, pagbalinentay’ man ketdi a kasla psychic, visionario, profeta, inventor, sientista, pilosofo, wenno henio, a mangpadas a mangabel wenno mangparsua iti naiduma a lubong wenno sociedad ni Ilokano iti Ilokandia iti 20, 30, 50, 100 wenno nasursurok pay a tawtawen manipud iti agdama nga agdama.

Isu nga iti binukelko a pagannurotan, naiganetget ngarud a ti isalip a sarita ket agwerret kadagiti tao, lugar ken pasamak iti masakbayan, iti sumaruno a 25 wenno 50 wenno 100 a tawen manipud iti agdama. Nasken a maipapan kadagiti Ilokano, mailugar ken mapasamak iti Filipinas kangrunaan iti Kailokuan, ti putaren a sarita. Saan a nasken a maipapan iti siensia wenno teknolohia ti tema wenno pakabuklan ti sarita, ketdi, maipangruna a matratar ti kultural, sosial, politikal-ideolohikal, ekonomikal wenno uray nainrelihionan a kasasaad ni Ilokano wenno ti Kailokuan iti masakbayan. Nupay kasta, no saan a maliklikan a mataked ti siensia wenno teknolohia mainaig kadagiti naagapad a kasasaad, saan koma nga agtinnag a bin-ig a science fiction ti sarita.” ²

Inspired daytoy ti annuroten ti Palanca Awards a ti sarita a maisalip “should present a scenario of the future Filipino and the country.” Inggunamgunam laeng ti ATILA a nasken a maipapan kadagiti Ilokano ken mailugar ken mapasamak iti Filipinas kangrunaan iti Kailokuan, ken no mabalin a saan koma a puro wenno bin-ig a science fiction.

No apay a kastoy ti insingasingko a maysa a clause ti pasalip ti ATILA 2004-2005, a saan koma a mapagbiddutan a ti masasao a futuristic fiction ket isu met laeng ti makunkuna a science fiction, ket gapu iti napasamak wenno mapaspasamak iti futuristic fiction category ti Palanca Awards, partikular iti Filipino division ti nasao a salip idi 2004, nga awan ti pinangabakda nga entry ta kas naisayangguseng, agarup bin-ig met kanon a science fiction dagiti entry imbes a futuristic ket saan a pinakawan daytoy dagiti naghurado iti dayta a tawen ti salip.

Kayatko a sigkayen-rebisaren ditoy ti makunak iti kaso ti Palanca futuristic fiction category, Filipino division, nga impostek iti blogko³ idi Setiembre 2004:

Ibingayko man laeng ti nanumo a paliiwko, kas nakabasa iti kaaduannan kadagiti winners a sarita iti daytoy a kategoria. Nasdaawak kadagiti dadduma a nangabak ta bin-ig met a postmodernist ti sinarsarita ken linawlawatda nga idea kada tema kada teoria. Adu pay ti agtinnag a purely science fiction a kaaduanna ket apocalyptic ken post-apocalyptic wenno uray eschatological a scenarios iti nakas-ang ken nadagem a paspasamak kalpasan kano ti gubgubat wenno dakes a bunga ti kabaruanan a teknolohia ken siensia (kas koma iti “Bagong Developments sa Pagbuo ng Mito ng Lungsod” ni Ricardo Fernando III). Adda pay maysa a saan sa met a masakbayan ti settingna, aglalo ‘tay maysa a sarita maipapan iti tallo a babbai a naganak iti ikan, pusa ken bukel (mula)—nagtinnag a mestiso a postmodern con fantasy con folklore ‘diay sarita (“Apokalipsis” ni Alvin Yapan)! Daytay met maysa ket kasla cinematic nga ala-David Lynch, ala-Terry Gilliam, ala-Tim Burton a surreal la unay ken indie a tipo ta maipapan kano iti familia a mangmangan iti daga (“Ang Pamilyang Kumakain ng Lupa” ni Khavn de la Cruz)! Saan met ngarud a nailawlawag no apay metten a daga ti kankanenda (adda adobo a daga, sarciado a daga, caldereta a daga, igado a daga) kadayta a panawen! Adda pay daytay sarita maipapan iti agina a nanggantsilio iti nakadakdakkel/nakalawlawa a doily (“Mr. Doily” ni Jimmuel Naval) a nangsallukob pay kano ketdin iti init! Fantastic man la unay!

Dagitoy ken dadduma pay (kas koma ti “Nostalgia” ni Alvin Yapan ken ti “Project: Eyod” ni Edgar Samar) ket awan met nakaikalkalakamikamanna iti realistiko a panagbiag wenno biag ni Pinoy wenno ti Filipinas iti masakbayan a panawen. Uray pay ngata no 50 wenno 100 a tawtawen ti madanonen manipud ita, saanto pay laeng a pantastiko wenno ultramoderno ti kasasaad ti biag ken panagbiag iti lubong, nangruna iti Filipinas, aglalo no saan met a mailawlawag koma dagiti teknikal-teknolohikal ken ekono-politikal a gapu ken makagapu.

No ad-adalen kasla manmano laeng ti nakatungpal iti pagannurotan ti Palanca iti suraten iti daytoy a kategoria a “should present a scenario of the future Filipino and the country.”

Uray iti English division ti nasao a salip ti Palanca, kadagiti sumagmamano a nabasak a nangabak a sarita, nupay futuristic met a talaga, kaaduanna ti science fiction, kas koma iti “Virtual Center” ni Raissa Claire Rivera, “The Field” ni Adel Gabot, “Kaming Mga Seroks” ni David Hontiveros, wenno ti “Hollow Girl: A Romance” ni Dean Francis Alfar.

Kadagitoy a sarita, kasla awan sa pay ketdin iti umno a kontexto ti kina-Filipino wenno ti pagilian a Filipinas ta naartapanen iti advanced la unay a science ken technology a nakadidillaw a Western wenno American ket di nakappapati a maitutop iti maysa a pagilian kas iti Filipinas. Awanen ti notion wenno uray idea ditoy ti maysa a nacion ta nagbalinen a global wenno nagennegenneden ti lubong kadagiti teritorio a continental a cultural ken/wenno religious, wenno nagbalinen a naan-anay a maymaysa a world wenno realm ti amin a kasla panangpatalged iti lablabiden ni Jung a “collective unconscious.” Kas inkomento met laengen ni Palanca Hall of Famer ni Jose Y. Dalisay, iti/kadagiti masursurat iti futuristic fiction category ti Palanca: “But it takes more than a few gizmos and a touch of dystopia to create a convincing and compelling view of the future, especially the Filipino future as opposed to the American future or the Chinese future. Writers often evade this by creating a post-apocalyptic world where the concept of “nation” doesn’t mean a thing anymore—and perhaps that’s possible, but where’s the Filipino-ness then in the concerns or at least the sensibility of the piece?” ⁴

Ti imasna pay ngamin, kaaduan kadagiti mannurat a mannakisalip ken mannangabak ngamin iti Palanca ket ti lattan definisionda iti future fiction ket awan sabalin no di science fiction met laeng.

Kas pagarigan ni Timothy R. Montes (first prize winner ti saritana a “Turtle Season” iti English futuristic fiction idi 2001), iti salaysayna a “Literary Technophobia and the Case for Philippine Future Fiction”⁵ a no sadino ket trinatarna ti pananglikliklik kano wenno “panagbuteng” dagiti mannurat a Pinoy nga agsursurat iti English nga agsurat iti/maipapan iti science iti fiksionda, a nakaigapuanan ti kaawan pay (laeng) ti makuna a Pinoy science fiction iti Phil Lit in English. Ket ken ni Montes, synonymous met ti future fiction iti science fiction, lalo idi kunaenna a “…to look forward is to unleash the imagination and to explore new styles to go with the creation of new worlds. Writers will have to confront the ghost of science or stealthily skirt around it… xxx … the setting up of (Palanca) Future Fiction is a cause for celebration for it encourages and legitimizes a new kind of writing which will release us from historical and quasi-historical fictional reportage. In science fiction there is an opportunity not only to extrapolate the present with the future…”

Kasta met laeng ken ni Baryon Tenson Posadas (3rd prize winner, English futuristic fiction 2002, iti saritana a “Mall”), iti maysa a salaysayna maipapan iti future fiction writing, manen, idinto a future fiction ti madakdakamat, agpadpada ti panagkitana iti future fiction ken science fiction, maymaysa ti langa ken/wenno panggep dagitoy. Kinunana: “Given that Philippine science fiction is doubly estranged, doubly invisible (it is marginal in the discourse of Philippine literature just as Philippine literature is marginal in the discourse of literatures in English), perhaps within it lie the tools to perceive the various invisibilities of the Philippine context. In the act of rendering the encounter with the yet absent experiences, perhaps the science fiction writer can simultaneously deploy his tools to render our own aliens, our own Others.”⁶

Sabali man ti pagkitaanda dagitoy a mannurat, napintas ken napudno ketdi ti intensionda para iti irarang-ay pay koma ti genre a future/science fiction iti Philippine Literature. Ken ni Montes, isu daytoy ti imbagana a panawenen wenno gundawayen a rumuk-attayo kano iti inawaganna a “historical and quasi-historical fictional reportage.” Babaen ti panangsirarat wenno panangibaw-ingtayo iti isip ken plumatayo kadagiti tao, lugar, pasamak iti masakbayan, wenno iti siensia ken teknolohia ti masakbayan, amangan ta agbaliw kano met dagiti kita wenno tipo ti masursurat a sarita wenno fiksion ket saan lattan a maipapan iti duog a pakasaritaan wenno napalabas. Kastoy man ti paliiw ni Montes: “We have reached a point of literary exhaustion in dealing with history. From Rizal to Stevan Javellana to F. Sionil Jose we have been fixated on a backward-looking form of literature which plods along the route of realism. Like Lot’s wife, our literature has turned itself into a pillar of salt.” Diak ammo no agpayso met ti kastoy iti Literatura Iloko, aglalo ita nga agraira metten dagiti makunkuna a historical a saritatayo (historical fiction wenno fictionized history, agpilikayon) a kasla pay ketdin non-fiction narratives laeng ngem kaykayatanda ketdi kadagiti salip, nangruna iti Iloko fiksion iti Palanca.

Kabayatanna, saan met ketdi amin a sarita (a winners) iti Palanca futuristic fiction ket malagidaw. Kadagiti nabasakon, adu met ti ibilangko a nakatungpal. Kas koma ‘tay sarita maipapan iti pamilia a nagmula iti paria a natiliw ken naipreso (‘tay “Ampalaya” ni Reuel Molina Aguila, a 1st prize winner iti Filipino futuristic fiction idi 2001). Wen man, ta iti sarita, iti daydiay a panawen iti masakbayan, maipariten ti agmula iti paria (kas iti agdama a bawal wenno ilegal ti agmula iti marihuana) ken dadduma pay a mula a ti patente wenno rightsnan ket kukua wenno lisensiadon dagiti ganggannaet a multinational companies ket saanen a mabalin nga aramaten ti sabali. Realistic daydiay ket posible a mapagteng, ta mapaspasamakto pay ketdi itan ken iti naglabas babaen ti makunkuna a biopiracy (iggem ketdi itan dagiti Hapones ti patente ti paria!). Futuristic daytoy ket saan a nasisita a scientific ngem ad-adda ketdi pay a politikal.

Mabalin met nga inayon kas nakatungpal dagiti dadduma pay a Palanca winners a sarita a “Subterrania” ni Luis Joaquin Katigbak, “The Second Coming” ni Antonio Hidalgo, ken ti “Turtle Season” a mismo ni Montes (saan met a focused iti science daytoy a sarita ni Montes ngem ad-adda a political ken sikolohikal).

Kabayatanna pay, ti maysa a kunaek a klasika a sampol ti futuristiko a sarita ket ti sarita a “The Apollo Centennial” (Palanca 2nd prize winner idi 1972) ni Gregorio Brillantes, a maipapan iti sentenario ti pannakadanon dagiti astronoto nga Amerikano iti bulan. futuristiko ket nakaay-ayat a sarita ta ti pay ketdin lengguahe iti dayta a panawen ket “Tagilocan”—naglaok a Tagalog ken Ilocano!

Ketdi, manen, imbilang ni Montes (iti salaysayna) a science fiction daytoy a Brillantes classic! Awan unay makuna a science wenno scientific a background ti sarita ta tipikal a Third World ti setting nupay adda ketdi dagiti baro/kabaruanan a lugan ken igam kas iti helidisc ken laser rifle. Ad-adda ketdi a politikal manen ta nadakamat latta dagiti kumatkattigid nga aglemlemmeng/agap-apon kadagiti kabakiran/kabambantayan a bumusbusor iti turay a nalawag a dictadorial wenno militaristic ken aso-aso latta ti Estados Unidos. Makitak a maysa a parody wenno satire daytoy a sarita iti agdama idi dispensasion (pre-martial rule ti Marcos regime).

Malaksid iti “Apollo Centennial,” adda pay dagiti sarita a nagabak iti Palanca iti naglabas a maibilang a futuristic ngem saan ketdi a scientific. Maysa ditoy ti “Mga Lamat sa Moog” ni Danilo A. Consomido a nangabak idi 1985 iti maikadua a premio. Politikal met laeng daytoy a sarita a maipapan iti maysa a koronel nga inapuntaran ti agdama a turay a military junta iti dayta a panawen, kas military governor iti Cagayan. Uray ti sarita a “Heartland” ni Dalisay a 1st prize winner idi 1982 ket mabalin nga awagan a futuristic ta fiksional a panangiparang daytoy iti tao, lugar, pasamak a saan a masarakan iti napalabas ken/wenno agdama a historiatayo ket mabalin laeng ngarud a mapagteng iti masakbayan. Ken kas iti sarita ni Consomido, militar ti agturayen iti dayta a panawen ket an-anupen ken ung-ungawenda dagiti rebelde a natibo kadagiti countrysides. Umarngi kadagitoy a sarita ti “Turtle Season” ni Montes ta adda met iti babaen ti martial rule ti gobierno. Adda maymaysa a situasion a common kadagitoy nga uppat a sarita—isu ti politikal a klima a no sadino ket tengngel ti military ti estado, ti rehimen ket adda iti ima ti military junta/dictatorship.

Palanca aside, mayat met nga eksampol pay dagitay sarita ni Roland Tolentino, kangrunaan ti “Robotics 349” ken ti “Philippines 20000, Ltd.” Nupay postmodern ken scientific met dagitoy, saan ketdi nga agdadata nga angst wenno siksikolohikal a pakarikutan wenno alienasion a naisetting la iti masakbayan. Situated a talaga iti future ken iti realistiko a siensia ken teknolohia ken naka-Filfilipino a talaga ti setupna nupay adda laeng tatak nga Orwellian wenno Randian (Ayn Rand) dagiti nasao a sarita, nga addaan kadagiti umarngi a pagteng a totalitarian kas iti “1984” ken “Anthem” wenno uray iti “The Handmaid’s Tale” ni Margaret Atwood, wenno kadagiti eksena iti obra da Philip K. Dick, Isaac Asimov ken Robert Silverberg iti ultramoderno a biag/panagbiag.

TI SCIENCE FICTION ITI LITERATURA ILOKO: MAYSA A PALIIW, MAYSA A PANANGTILIW

Ket, wen, kabarbaro daytoy futuristiko a sarita ken ni mannurat nga Ilokano iti Iloko. Ngem no science fiction ti pagsasaritaan, addadan mannurattayo a nangusat itoy a genre, nupay manmano a talaga. Ti malagipko a kangrunaan a nangyam-ammo ken nangitandudo ket awan sabali no di ni Apo Juan S.P. Hidalgo Jr. babaen ti novelitana a “Bileg” (nagaramat sa iti penname ditoy, no diak agriro ket “Juliet Zamora” ti inusarna) a maipapan iti maysa a sientista nga Ilokano a nakatakuat wenno agad-adal iti nangato a pagsiriban/pannakaammo/pannakabalin manipud kadagiti extra terrestrial; kasta met ti saritana, ti “Ti Ubing Iti Bulan,” a maipapan iti maysa nga ubing a babai nga anak ti alien maysa nga ubing nga anak ti alien manipud no sadino a planeta manipud iti maysa a highly advanced technological ken highly intelligent a planeta, nga immay nakipagnaed iti maysa a familia nga Ilokano tapno agisuro iti nangato a pagsiriban; ken, siempre, ti nobela ni Apo JSPHJR a “Tomana” a naka-setting iti maysa a kasla post-nuclear war, post-apocalyptic a timmaud nga isla a ti geography wenno topographyna ket porma wenno langa ti tao. Naipangruna kadagitoy nga obra ni Apo Hidalgo ti bileg ti isip, ti higher learning/knowledge, enlightenment a kasla nagtugmok/nagkaysa a konsepto-praxis ti pisiolohikal-pisikal-mistikal-cosmic a birtud ken puersa; wenno ti kaadda dagiti highly intelligent a pinarsua (saan la a scientifically wenno technologically ngem kangrunaanna physically/physiologically/mentally, ala-puersa/galinggaling ti maysa a Jedi Master a nasanay iti umno a samay ti “The Force” no iti “Star Wars” koma ni George Lucas) a nalaing/master iti mind control, addaan telekenetic powers, addaan naisangayan a cosmic powers, manipud iti sabali a lugar wenno dimension iti uniberso.

Mairaman met ditoy dagiti sarita idi 1960s ken 1970s (a malagipko, kas nakabasa iti sumagmamano a daan a kopia ti Bannawag) kas kada da Appo Mariano U. Foronda (“Mision Numero 9”), Jose A. Bragado (“Android”). Awan pay nabasak iti 1980s ken 1990s (ngem diak ketdi kunaen nga awan, mabalin nga adda, ta diak met pay naukag amin a Bannawag kadagita a dekada). Iti agdama a dekada, kangrunaan ditoyen ti sarita ken ababa a novela ni Apo Joel B. Manuel (“Kayumanggi ti Lawag ti Layap,” “Aligagaw iti Law-ang”). Kadagiti obra ni Apo Manuel, a maysa a maestro iti fisika ket kunaek ngarud a maysa a certificado a sientista, mapatalgedan ‘tay kunkunak a saan a masapul wenno naynay a futuristic ti maysa a science fiction. Ta daytoy sarita ken novelita ni Apo Manuel ket garantisado a science fiction ngem napagteng ken nailugarda iti agdama a panawen, saan nga iti masakbayan.

Iti bukodko a biang, padpadasek met no kua ti agsurat iti kunaek a science fiction nga Iloko. Idi naladaw a 1980s ken nasapa a 1990s, kargetko idi ti agputarputar iti sarsarita ken is-iskrip ti komiks maipapan iti computers, artificial intelligence, global warming, nuclear arms race, nuclear war, post-nuclear war, aliens, robots, space travel ken no ania la ditan nga impluensia wenno epekto ti panagbasbasak idi kadagiti Tagalog komiks magasin a scifi/fantasy (kas iti nakasiksikat idi a Speed Komiks a nakaipablaakak met iti sumagmamano nga story ideak [mabalin idi nga agipatulod dagiti readers iti idea a mayaramidan iti iskrip ken maipablis ti nasao a komiks magasin]) ken sumagmamano nga obra da H.G. Wells, Jules Verne, Isaac Asimov, Ray Bradbury. Malagipko nga addan sa idi lima a sarita ken maysa a lima-a-paset a novelita maipapan kadagitoy a tema ti insumitek iti editorial ti Bannawag. Ngem piman, awan ti pimmasa kadagitoy. Idi kuan idi arintaposenen ti 2003, rinitubarko ti maysa a nabati a sarita a kadua dagidi di nakapasa a “scifi” a saritak idi 1990s (napukawkon ti manuskrito dagitoy a sarita malaksid iti maysa, sayang). Intedko manen iti Bannawag ket naipablaak met, isu daytoy ti “Panungpalan” a rimmuar iti Nobiembre 24, 2003 nga isyu. Scifi ngata met, a, daytoy a sarita. Ken futuristic, a, ngata ta post-nuclear war, post-apocalyptic met.

Kagiddan dagiti insumitek a sarita iti Bannawag, nagitedak met iti umarngi a kita ti sarita iti Liwayway iti benneg ti “Bagong Manunulat” ket adda nakalusot a maysa, ti “Ang Programa ni Niko” a naipablaak iti Agosto 30, 1993 nga isyu. Diak ammo no maikari a scifi daytoy a sarita, a maipapan iti dua a computer programmers a nagribal iti ayat ti maysa nga napusaksak nga Ilokana, a daydiay maysa, ni Niko, Japones a programmer ket nagaramid iti programa nga inruknoyna iti ay-ayatenna, nga isu met ti pinanggep a dadaelen ti karibalna a baro a nagbanag iti naames a kanibusanan daytoy. Siguro ket science fiction met daytoy? Ngata, a. Ngem saan ketdi a futuristic.

Kayatko nga ibunannag ditoy dagiti simngay a parikutko iti padpadasli-barbarengli a panagputarko iti kunaek a science fiction. A mabalin a sapasap wenno general a pakarikutan dagiti mannurat nga Ilokano nga agpadas met koma nga agsurat iti science fiction, wenno future fiction no isu.

Kangrunaan ditoyen ti question, no ania kadi ti suratem—sika kas Ilokano ken kas Filipino a mannurat—agsuratka kadi kadagiti tao, lugar, pasamak a saan met nga Ilokano wenno Filipino dagiti kangrunaan a karaktermo ken saan met a teknolohia nga Ilokano wenno Pinoy ti dakamatem wenno talanggutangem? Umanay kadi ngatan a makuna nga Iloko/Ilokano Science Fiction no ti aramatem ket lengguahe nga Iloko idinto a ganggannaet met, aliens pay ketdin, dagiti karaktermo? Ket umanay kadi ngata metten a makuna nga Iloko Science Fiction ti sinuratmo no nagusarka kadagiti Ilokano a sientista, Ilokano nga imbentor, Ilokano nga astronaut, Ilokano nga adventurer? Ania kadi ngata ti pakabuklan wenno ramen wenno masapsapul ti maysa a sinurat tapno laeng makatungpal ken makapudno daytoy, awanan kuestion, awanan rituer, kas “Iloko Science Fiction?”

Kuestion ngaruden ni Apo Dalisay, nga uray man no naglawlawatka kadagiti saysayans ken tekteklodyi, kabaruanan a ramramit ken advanced a luglugar ken panagbiag, yanna kano ngay dita ti realidad ken essence ti kina-Pinoy? “… Where’s the Filipino-ness then in the concerns or at least the sensibility of the piece?” saludsod ni Apo Dalisay.

Kas koma no ti ranta ket kina-Ilokano wenno kina-Filipino ti kayat a trataren iti maysa a science/future fiction, kasanom nga iparang realistically, credibly, logically ti maysa a kabaruanan ken highly advanced a sociedad wenno lubong ni Ilokano no nalawag a monopolio met ti Laud wenno Lumaud dagiti ti scientific/technological a kinalaing ken kinadur-as? Kasanom nga iparang iti nakail-Ilokano a kontexto a di nakadidillaw a conformist wenno chauvinist iti monolithic a teknolohia ti Laud? Umanay kadi ngatan nga ibaga ti itataudto dagiti henio a scientist ken industrialist nga Ilokano a mangbalbaliw iti teknolohia ti lubong? Umanay kadi ngata nga itandudo nga addanto matakuatan a kabambantayan iti Kailokuan a pakaminasan iti kaaduan pay laeng a deposito ti diamante wenno platinum iti sangalubongan? Wenno baybay iti Ilokos wenno Cagayan a kaaduan ken kadarisayan pay laeng a deposito ti deuterium iti sangalubongan inton maabbatanen dagiti bubon ti lana iti lubong? Nga isunto metten ti pagbaknangan unay ti Filipinas kangrunaan ti Kailokuan? Mabalin met ngata latta. Basta nakappapati ti panangsurat.

Nakappapati. Manen, nakarigrigat ti agsurat iti nakappapati a fiksion. Fiksion ngarud santo pay la nakappapati. Santo pay la fiksion a science. Ngem no patien a mirror of life ti fiksion kas panangsurot iti pammati a mimesis ni Aristotle a ti arte ken literatura ket imitasion laeng ti biag, rebbengna ngarud a nakappapati, true-to-life. Kasta met laeng, a, iti science fiction, nakappapati latta ti panagsurat uray pay no di nakapapati ti suraten. Kayatko a sawen, saan a nasken a propesionalka a sayantis tapno makasuratka iti nakappapati a sarita a naibatay ken agbatbatay iti science. Kas kunkunadan, saan a nasken a matayka nga umuna tapno makasuratka iti maipapan iti patay.

Daytay science fiction nga obra, iti man sarita, novela wenno pelicula, makuna a nagballigi no nakanatnatural ti annayas ti taray wenno developmentna a saan a nakadidillaw nga agkarkarapkap wenno agkarkarawa iti inna ibaga wenno ilawlawag maipapan iti kupikopna a science. No koma science a fiksion, a, ket ngarud base koma iti realistiko a science ken technology a saan ketdi metten nga iti imposible wenno incredible a bambanag ti fantasia wenno magic. Kas imbatad ti maysa a scifi critic: “science fiction works when you don’t notice, or question, the science.”⁷ Kayatna a sawen, nakappapati, natural, logical. Saan nga agtutunnal ti plastarna wenno didaktiko ti estilo ti pannakaiparang wenno pannakaibinsa dagiti scientific wenno technical a paset wenno gupitna.

Ibilangko a maysa a naballigi a science fiction ti sarita/novela/pelicula a “Flowers for Algernon” ni Daniel Keyes ta nakanatnatural ti taray ti story nga awan ti elitista wenno chauvinistic a panangiparangarang iti science wenno technology. Nakapapati daytoy a pakasaritaan ti maysa a mentally retarded a lalaki, nga ineksperimento dagiti sientista ket nagbalin a genius sa idi kuan nagsubli a retarded ta saan a nagballigi ti eksperimento. Mabalin met nga iraman dagiti sinurat da H. G. Wells (kas iti “War of the Worlds,” ken “The Time Machine”) ken Jules Verne (“Journey to the Center of the Earth,” “20,000 Leagues Under the Sea,” “Master of the World”) kas naballigi nga opus iti science fiction ta nupay ti dadduma kadagitoy ket adda pagkafantasticona, laglagipen a nasurat dagitoy idi maika-18 ken maika-19 a sigsiglo a pakakitaan iti kasariwawek a talaga ti fictive imagination dagitoy a mannurat ket saan a magatadan ti importansia ken impluensia dagitoy a sinurat ta mairaman dagitoy kas pioneers iti scifi genre.

Uray dagiti kas iti obra ni Michael Crichton, nupay madasig a comersial a fiksion, kas koma iti “Sphere,” “Jurassic Park,” ken “Lost World” nga agpapada a bestsellers kas libro ken box office hits kas pelicula, ket makuna a naballigi a science fiction ta malinglingay, maarakattot, mapikapikka a mangbasa ket dim’ no kua unayen a kuestionaren ti scienceda.

Iti met pelicula a scifi, kadagiti sumagmamano a nabuyakon, ibilangko nga ehemplo ti naballigian a scifi ti “The Bicentennial Man” a maipapan iti maysa a robot a bag-en a kayatna ti agbalin a naan-anay a tao ket iti udina, kalpasan ti dua gasut a tawen ket nagballigi ngem isu metten ti inna ipapatay—kas tao; ti “Gattaca” ken ti “The 6th Day” nga agpada a maipapan iti human cloning ken genetic engineering; ti “Blade Runner” a maipapan met laeng iti cloning, genetic engineering, robotics; ti “Minority Report” ken ti “Artificial Intelligence” a nupay napnapno iti gizmos ket convincing met ti adda a scienceda; ken ti “Matrix” trilogy a nupay nairanta a hyper unay ti teknolohiana ta dagitoy ngarud a visual effects ti pangguyugoyna kas big-budgeted a commercial film, credible met ketdi ti science ken philosopyna.

Addanto met koma ngarud masurattayo iti Literatura Iloko a kakastoy. Saantayonto koma metten a pagparikutan no kasano nga isiki wenno i-justify ken ilungalong ti kina-Ilokano ken/wenno kina-Filipino. Saan a parikut dayta ta kas iti agdama nga addan ni Ilokano iti amin a paset, amin a suli, amin ginget iti lubong, adda ken addanto met latta, a, ni Ilokano iti uray sadino a bulan, planeta, asteroid, bituen, level, dimension, espasio, oras, panawen. Ket kadagita a yanna wenno papanan ken pappapananna, nakaad-adu ti mabalin a masurat ken isurat. Adda aminen dita ket addan ken ni Ilokano a science/future fictionist ti waya ken rebbengen a mangsurat, mangparnuay, mangparsua, mangpartuat, mangbukel.

DAGITI NAISALIP A SARITA ITI ATILA: PENNEK KEN DISMAYA

Makapabang-ar ti banag nga adu met a mannurattayo ti nangsungbat iti karit ti ATILA nga agsuratda man met iti naiduma a sarita, iti naiduma a panagsurat ken panangputar, naiduma a panangpulingling iti isip tapno maibagnos man ti pluma a mangikur-it kadagiti padas ken pagteng-Ilokano sadi Kailokuan iti masakbayan. Adda aganay a 20 a sarita ti naawat iti salip. Adu daytoyen, umanay met ngata daytoyen a panangamirisan wenno pakakitaan no ania met ti inalat ni Ilokano a mannurat iti Iloko iti futuristic (ken, ala, wen, science no science) fiction. No ania met ti inda nasirmata wenno masirsirmata, kas creative writers ken literary artists, iti agdama ti/iti masakbayan ken iti masakbayan ti/iti agdama.

Kasta unay ti gagarko idi rugiakon ti agbasa kadagiti entry. Apo, kunkunak, adda ngata kadagitoyen ‘tay sarita a makapudno ket iti kamaudiananna, addan mabalin a maawagan, ken ipalangguad pay ketdin, kas “THE Iloko Futuristic Fiction” iti Literatura a Samtoy? Sapay koma ta adda ken addan tapno maipaneknek a di met latta maudi ken paudi ni mannurat nga Ilokano iti Iloko iti genre a pagturturayan metten ti sumagmamano a mannurat a Tagalog iti Tagalog ken English ken uray pay mannurat nga Ilokano iti English (kas ken ni Apo Gregorio Brillantes).

Naglimog a pannakadismaya ken pannakapnek ti simmuknor kaniak iti basbasaek ken idi nabasakon ken idi ulitek ken ulitek manen a basaen dagiti 20 a “futuristiko” a sarita. Iti nagbatayak a criteria ti panagpilik, maysa, wenno dua, mabalin met a tallo wenno uppat, la ngata a sarita ti nakatungpal ken makatungpal iti man naited nga annuroten ti salip (a nasken a maipapan kadagiti Ilokano, mailugar iti Filipinas kangrunaan iti Kailokuan, kdpy) wenno iti istrikto a requisito ken rationale ti maysa a future fiction, wenno science fiction no isu. Adda ketdi maysa a naisangsangayan a sarita a nakapnekak la unay ken nangagas iti amin a pannakadismayak kadagiti dadduma a sarita (natakuatak iti agangay a saan nga arbitrario wenno nairanrana la kaniak daytoy a pannakapnek ngem ketdi common kadakami amin a tallo a nagpaay a hurado ti salip!).

Maysa a common denominator ti kaaduan kadagiti entry ti banag nga inlugarda dagiti estoria wenno karakterda iti future ngem ti imasna, dagiti met events ti agdama ti imparang ken trinatarda. Saan man laeng a nagtawataw/nagdaliasat wenno nagwerret ti imahinasion dagiti autor a nangsirip iti teleskopio wenno mikroskopio a nakapokus iti agdama ti masakbayan, wenno limmugan man la koma iti maysa a kita ti time machine a bimmallasiw wenno nangitunda kadakuada iti masakbayan nga awanen ti inda koma pay pamurpurmotan iti agdama—a ti agdama koman ditoy (ti ita) ket maysan a napalabas—ta ti agdaman nga agdama ket isun ti masakbayan nga isu idi ti masakbayan ti napalabas nga agdamada. ‘Tay kunkunakon, iggem ida ti chauvinismo-ti/iti-agdama. Saanda a makaibbet, kas agpadpadas a future fictionist, iti pandiling ti agdama a bias ken status quo, saanda a maisina ti pammati ken nakem ken sirmatada kadagiti nadudog ken gasgas unayen nga archetypes ken motif ti/iti agdama nga agdama.

Ala, wen, mabalin nga irason: ngem ania ngarud no kastanto ken kastoyto latta met ni Ilokano, a kastanto ken kastoyto latta ti Kailokuan, a kastanto ken kastoyto latta ti Filipinas, uray man no pinullo, ginasuten a tawen ti napalabas manipud iti agdama. Wenno irikiar: dimo mabalin a puersaen ti panagbalbaliw, no sulasu, a, ket sulaidi, sulaita, sulaisunto latta. Wenno iringgor: ala, ket di met, aya, ti met laeng napalabas ken agdama ti tawa wenno darammuangan ti/iti napalabas, a ti pakasaritaan ken panarsaritaan ket maysa nga agud-uddog a siklo ken maulit-ulit a tao, lugar, pasamak?

Ngem yanna ngarud itan ‘tay ranta ti salip? Kangrunaanna, yanna ngarud itan ti bileg ti fiksion ken panagfikfiksion ni Ilokano a mannurat no di man laeng makaputar iti naidumduma a sarita wenno istoria babaen ti papanna wenno panagdaliasatna iti masakbayan? Apay a masakbayan kunana ket dagiti pay met laeng nabatina nga idea wenno situasion iti agdama ti makitana iti masakbayan? Ala, wen, maulit-ulit ti napalabas iti man agdama wenno masakbayan ngem saan met, a, koma nga eksakto a replica wenno clone ti napalabas ti ipanmo manen iti masakbayan. Ala, a, ket, agsipud ta naikkanka la ngarud, kas mannurat a mammarsua ken mammataud, iti lisensia nga agduktal, agimbento, agpartuat, agay-ayam ti isipna, ay, ket nawaya, a, latta koma nga agsuratka a saan a kontrolado ti prejudice wenno chauvinismo ti/iti agdama!

Adu met dagiti naisalip maipapan iti pammati ken panamati a nainrelihionan man wenno non-sectarian. Ket kas maexpektar kadagiti kastoy a tema, saan a maliklikan ti social commentary a bugas ti sarita ket siempre adda dita dagitay karakter a mabalin a padi, pastor, daulo ti kulto, self-professed a rabbi wenno mesias wenno pseudo a profeta nga ikarkarigatan ti autor a pagbalinen a kasla bannuar, martir, mannubbot. Ket dagitoy a karakter, kas maexpektar, addada kas moralista a contra kadagiti rinuker iti gimong, iti govierno, iti simbaan; kasta met iti hegemonia, iti humanismo, iti nihilismo, iti extentialismo, iti absurdismo, etc, etc. Kaaduanna, kas maexpektar manen, a ti la sermon wenno litania ti reklamoda ti agadu ket agbanag a panangaskasaba laeng ti maipaayda iti bimmuli, nakapuspuskolen ti kaliona, a sociedad wenno order wenno dispensasion.

Ti lagidawek kadagitoy, napilpilit ti panangi-situate ken panangilugarda iti bagbagida iti future. Manen, sibabasol ti dadduma kadagitoy iti kimmaratay iti bukotda a bakes ti/iti agdama. Nangruna dagitay sarita nga apocaliptiko la unay nga adda maysa a karakter a kasla profeta a mamalballaag kadagiti dumteng a nakaam-amak ken nakaam-ames a didigra iti lubong ken mamakpakdaar iti pannakaukom ken iti yuumay manen ti Mannubbot. Ngem ania koma ti baro ken kabarbaro kadagitoy? Nabayagen ti kaadda dagiti doomsayers ken makunkuna a doomsday prophets iti amin a paset ti lubong. Adun dagiti sekta ken kulto a millenarian a nagikaskasaba, nagipadpadles iti kanibusanan ti lubong, iti pannakaungaw dagiti nacion ken pannakaukom dagiti managbasol a tao. Ket ania koma ti kabarbaro no ipan man latta idan iti masakbayan ket isu la nga isu met dagiti ibambando ken ikaskasabada maipapan iti panungpalan ken kanibusanan? Kangrunaanna pay, yanna ngay ditan ‘tay pakaseknan met ni Ilokano ken ti Kailokuan, kas panangtungpal koma iti dawat ti salip? Ala, wen, ti problema ti lubong, ti problema ti kararua, ti parikut nga spiritual, ket problema met laeng ni Ilokano, parikut met laeng iti Kailokuan, universal daytoy a pakaseknan ken pakasikoran. Ngem manen, apay koma nga ipatingga wenno limitaran dita ti wayawaya ken pannakabalin kas creative writer nga Ilokano—uray man pay maipapan iti relihion koma, awan kadi ngatan ti sabali, naisabsabali a mabalin a putaren iti biag/kabibiag/panagbiag ni Ilokano mainaig iti pammati ken masakbayan? Kas mamannurat, kas fiksionista, saan a pakadillawan nga agbalintayo a kasla profeta wenno visionario wenno mistico a makatan-aw ken makaipalnaad kadagiti mapagteng iti masakbayan ngem saan met, a, koma bin-ig a prediction a Biblical a naadaw kada Profeta Daniel wenno Apostol Juan, wenno socio-religious commentary, a ngayakngak ti maysa a di maidandaneng ken maum-umsi laeng a doomsayer wenno doomsday prophet!

Top 10: Pili ken Panagpili

Iti umuna pay laeng a panangpalabasko kadagiti 20 a sarita, natinongkon a dagus dagiti ilistak a kas umuna a sangapulo mabalbalin wenno mabalinen. Iti maikadua, maikatlo a panagbasa, saan a nagbaliw ti opinionko kadagiti sangapulo nga inlasinko, iti laeng ranggo ti nagdudumaanda, a mabalin nga agbalin, mabalin, mabalbalinen, ken balbalinenen. Iti naminsan pay a panangpalabas, dagitin sumaganad ti pinal a kangatuan a sangapulo a pilik, numero uno agpababa:

• 1. “Decreto Numero Trece” ni Salvador T. Arte
• 2. “Kulintaba” ni Illo Minado
• 3. “Palimed ti Paraiso: iti Bangir a Rupa ti Sierra Madre” ni demilaP it orbiL
• 4. “Ni Lakay Asseng, ti GUMIL, ken ti Sangaili” ni Sadiri Kuyuyot Salamangka
• 5. “Ama Abraham Parsua, Iti Maika-90 a Panangkasangayna iti Tawen 2054” ni Frank Wasder
• 6. “Ti Babak ni Jamal” ni Julian Madarang
• 7. “Bro. Orly: Mangaskasaba” ni Zharish Lei Genesis
• 8. “Grasia Idi, Ita ken iti Agnanayon” ni E.D. Konserbasion
• 9. “Dung-aw ti Pannakaungaw” ni P. N. Ngukom
• 10. “Ti Dallang, ti Pakkong ken ti Tallak” ni Sagada del Pilar

————————————————————————————————
DAGITI NOTA:

1. Adda maysa a sarita idi 1960s ni Apo Dionisio Bulong a dagiti karakterna nga agawid idiay Cagayan manipud iti Manila ket nagluganda iti maysa a tren nga immusok sa pay iti maysa a tunnel iti kabambantayan ti Dalton Pass! Kunaek a futuristiko daytoy a sarita ni Apo Bulong ta agpapan ita a panawen awan pay ti tren wenno riles ti tren nga agpa-Cagayan nupay nabayagen a plano daytoy a proyekto. Mapasamakto pay leng ngarud iti masakbayan ti realidad ti agpa-Cagayan a sistema ti tren itoy a sarita. Maysa pay a nakalalagip a sarita ket ti “Maysa a Senario iti Kambas ti Masakbayan” ni Apo Prodie Gar. Padios a madasig met a futuristiko, nupay saan nga eksakto a ti masakbayan ken impintana iti kinaagdama ti panawen ti sarita ngem ketdi nageksperimento iti panagaramatna iti narativo a kasla saan pay a mapagteng ti sarita ngem mapasamakto pay laeng (dagiti verb nga inusarna ket future tense iti maikadua persona a puntodevista, kas koma “makitamto,” “magnakanto,” “maammuanto,” adda amin suffixna a “-to” dagiti verb.

2. Maikatlo nga alagaden ti ATILA 2004-2005 Salip iti futuristiko a Sarita

3. Masarakan iti http://mannurat.blogspot.com/2004/09/palanca-futuristic-fiction.html

4. Manipud iti kolum ni Dalisay a Penman iti Setiembre 06, 2004 nga isyu ti Philippine Star

5. Lektiur a naibasa idi Febrero 15, 2000 iti U.P. Mindanao

6. “Standing on the Yellow Line,” introduction iti Issue 6/June 2004, “Writing the Future” ti Literatura Magazine, maysa nga online magazine

7. Martin Farncombe, iti maysa nga artikulona iti allscifi.com

*** *** ***

Itultuloyko man daytoy a tungtungan…

Kaw-idek ita ti maysa kadagiti impanablaagko idi iti daan a panablaagak (pasensiakayon no lower case dagitoy a parapo, kasta ngamin ti aramatko iti blogko ket kayatko a pagtalinaeden):


kayatko man la nga iblag ita dagiti nasukisokko iti rantak a dukduktalen maipapan iti iloko science fiction ken futuristic fiction. binirokko dagiti kopia ti bannawag a nakaipablaakan ti imbagak a sarita ni jsphjr, ti “ti ubing iti bulan” (iti penname a “juliet zamora). nasarakak met ket naammuak a naipablaak daytoy iti dua a bilang ti bannawag (ta pangatiddogen ti sarita), idi noviembre 4 ken 11, 1968. pakasaritaan ni liling, maysa nga ubing nga anak ti alien manipud no sadino a planeta nga immay nakipagnaed iti maysa a pamilia tapno agisuro iti nangato a pagsiriban (kangrunaan ti bileg ti isip) kadagiti taga-daga (babaen ti maysa met la nga ubing a babai a ni sabel). pasensiakayon ta adda kurkur-it ti bolpen daytoy iniskanko a panid ti bannawag. gapuanak dayta idi ubingak pay, tallo wenno uppatko siguro idi, bambannawag ti kaludludonko kano idi, adda bolpenko a bic ket kur-i-kur-itak dagitoy ken paspasurotak dagiti dibuho ken letletra a dadakkel.

nasarakak met ti kopia ti bannawag nga ayan ti kunkunak a sarita ni apo d.s. bulong nga addaan iti tren nga agpa-cagayan. “ungto ti dalan a landok” ti titulo ti sarita, naipablaak iti deciembre 19, 1966 nga isyu. maipapan iti maysa a familia nga agawid idiay cagayan, iti away a lingasin, ket wen, nagluganda iti tren. futuristic a talaga met, ciudad pay ketdin ti ili ti ilagan, isabela iti sarita (ngem saan a nadakamat no pati santiago ken cauayan, nga iti agdama ket dagitoyen ti ciudad).

adda pay naduktalak a science fiction a patiek a gapuanan met laeng ni apo jsphjr. isu ti “panagdaliasat” a naipablaak iti isyu a febrero 21, 1966. adu a panid ti nasao nga isyu ti napigis ken napukawen, awan ti yan ti parupa a yan ti linaon, awan met ti mismo a parupa ti sarita a yan koma ti byline (isu a diak sigurado no ania ti inaramat ni apo jsphjr a nagan, no ti pudno wenno ti maysa kadagiti parbo a naganna). sumagmamano la panid ti adda a yan ti paspaset ti sarita a maipapan iti panagbaniaga wenno exploration ti maysa a grupo dagiti sientista iti adayo a masakbayan a dinappadappatanen ti tao dagiti galaxy, nagluganda iti kasla time machine ket dinaliasatda dagiti era wenno panawen ti daan a lubong wenno daga manipud iti prehistoric era agingga iti panawen a napasamak ti gubat a nuklear a nangungaw iti daan a daga.

sumagmamano la dagitoy a duktalko. nalabit adda ken adu pay. agbukibokakto manen inton kadagiti urnongko a kadaanan a bannawag.

natalgedko ketdi nga ibatad itan: ni met laeng apo hidalgo jr. ti kunaek a kangrunaan a nangusat, nangyam-ammo, nangilungalong iti daytoy a genre, science/future fiction, iti iloko. kadagiti nabasbasak a kolumna a “pugon,” maysa nga inggangganetgetna ti panangiraman ni mannurat nga ilokano kadagiti suratenna ti maipapan iti masakbayan, saan la a ti napalabas ken ti agdama (isu la ngarud a nagputar kadagiti sarita a scientific ken futuristic tapno adda agpaay a modelo ken karit ken pakakitaan/pakapaneknekan a posible unay ti kastoy a genre iti literatura iloko).

iti “pugon” iti setiembre 13, 1965 nga isyu ti bannawag, kastoy ti imbagana (iboldfaceko man ditoy):

“Tallo ti panawen: ti napalabas, agdama ken masakbayan. Sika a mannurat agtaktakderka iti tengnga, iti agdama. Ket no agdeppaka, ti kanawan a takiagmo maarikapna ti napalabas, ket ti met kanigid, ti masakbayan. Maarikap? Kasano? Babaen ti bileg ti panunot, babaen ti sirmata. Ita, saludsodem iti bagim: Pakaaramatak koma kadagiti dua a panawen, ti napalabas ken ti masakbayan? Sika a mannurat nasken a lasatem dagita dua a panawen; saan laeng a nasken nga agbiagka iti agdama; masapul nga agbiagka met iti napalabas ken iti masakbayan. Ta ti kinamanagunton dayta panunotmo, sukisokem ti napalabas ti ilim, ti napalabas dagiti agindeg dita. Ket makitam ti kinapatak dayta a napalabas iti agdama, ti panawenmo ita. Samonto manen guyoden dayta nga agdama ket ipanmo iti masakbayan babaen ti sirmatam, Iti kasta, mabukelmon ti ladawan ti ili iti amin a panawen.”

ni mannurat ngarud nga ilokano, saan a makuna a compleat writer no di man la nagsurat wenno agsurat met iti maipapan iti masakbayan ti ilina, ti filipinas, kangrunaan ti kailokuan. saan la koma a ti napalabas ken ti agdama ti inna sursuraten tapno naan-anay kas fiksionista.

padasentay’ man ketdi met nga agpayso.

(a repost on my analysis on criticism in Ilokano literature, 2004)

Padpadasli, Barbarengli: Sangkabassit a Pammaliiw kadagiti Paliiw
ken Agpalpaliiw iti Contemporario a Literatura Iloko

Makapabang-ar man, kaniak a biang kas maysa met a napeklan a mangsubsubaybay, ken maysa metten nga enthusiast, nga iti agdama ket adda makuna nga aktibo wenno nabnabiag a diskusion ken dinniskusion, paliiw ken pinnaliiwan iti kontemporario a literatura nga Iloko. Kangrunaanna babaen ti internet, ken kangrunaanna pay, babaen ti popular a Dap-ayan ti iluko.com (iti section ti literatura).
 
Makaparagsak, wen, ta saan ngarud a masao a silalaeg wenno nakadikkumel lattan wenno agkukkukukot wenno agkukurrot ti literaturatayo iti benneg ti analitikal/kritikal wenno teoritikal a panangimano, pakaseknan wenno panangadal. Ket saan ngarud met a masao nga agsasadut wenno agbubuot lattan dagiti mannurat nga Ilokano kadagitoy a pakaseknan a pakaasaan ken pakatarumamisan ti plumana ken pakaital-uan ti kinamanagparsua ken kinamanagpartuatna; saan a naudi wenno paudi ta uray man no sadino, uray man no iti ania a medium, adda latta met a saan la a pasalsali ngem ketdi maysa met a moving force, maysa met nga aktibo a partisipante kadagiti nainliteraturaan a pakasaknaran ken pakarikutan ken pakakumikoman iti ikub ti sapasap a Philippine Literature.
 
Ta ngamin, kadagiti sabsabali a literatura a mangbukel iti bagi ti nailian a literatura, kas koma iti literatura Tagalog (wenno “Filipino,” no ipapilit a Filipino) ken iti literatura iti Ingles (Philippine literature in English language), ket nakaak-aktibo dagiti mannuratda ket addaanda kadagiti agduduma a grupo ken kolektiv a mainaig kadagiti patien ken patpatienda nga schools of thought wenno theories ken philosophies. Iti Ingles, kas pagarigan, adda dua a napatak a grupo: dagiti modernista ken dagiti postmodernista.
 
Adda iti ikub dagiti modernista ti dakkel a sirkulo ti English Phil Lit literati a mamatpati ken agtaltalek iti new criticism (ti imasna, kaaduan kadagitoy a new critics ti mangigangganetget a ti laeng teoriada ti valido a teoria a pagbatayan ti valido a kritisismo). Maibilang met laeng iti ikub ti modernismo dagiti formalista, dagiti neo-Aristotelian, dagiti psychoanalytic critic, ken sumagmamano a Marxista. Agkakabenneg dagitoy ngem saanda nga agpapada wenno agkakaysa iti kabukbukodan a teoria ken/wenno praktis. Kaaduanna nga agtitinnubngarda iti patien ken saan a patien ken iti rebbengna nga aramiden ken saan nga aramiden.
 
Iti met laong dagiti makuna a postmodernista nga agkukumpog dagiti structuralist, dagiti poststructuralist, dagiti hermeneutic critic, dagiti semioticist, ken dagiti deconstructionist. Natural, mortal a kabusor dagiti adda iti zona ti modernismo dagiti adda iti frente ti postmodernismo. Kangrunaan ditoyen, iti Phil Lit status quo, dagiti new critic/formalist versus dagiti poststructuralist ken deconstructionist ken hermeneutic critic. Isu dagitoy dagiti agiinnasing iti argumento kadagiti writers’ workshop kadagiti universidad (kas iti Silliman, U.P., kdpy).
 
No iti met kurditan a Tagalog a.k.a Filipino, iti agdama ket mayat man ti panagpingpingki dagiti rason ken reaksion dagiti dicipulos ken apostoles ti dua nga agdangdangadang ita a grupo: dagiti makaarte-para-iti-arte ken dagiti makaarte-para-iti-gimong. Formalista/neo-formalista ti immuna a grupo a mamatmati a ti arte ket nasken a para iti arte ket awan pakibibianganna kadagiti adu la unay a pakaseknan ti kagimongan wenno ti arketipo a masa. Obvious la unay met a Marxista wenno neo-Marxista, siempre, dagiti adda iti maikadua a grupo a mangigunggunamgunam a ti arte ket manipud iti masa, para iti masa. Saan ketdi a kabarbaro daytoy a controversia wenno insurhensia iti Phil Lit. Ngem ketdi makuna a barbaro iti Panitikang Tagalog/Filipino agsipud ta nangrugi daytoy idi iti innargumento dagiti mannurat nga agsursurat iti Ingles—ti debate da Jose Garcia Villa a proponente ti art-for-art’s-sake versus Salvador Lopez ken Arturo Rotor a nangitayaktak met iti social art/art-for-the masses. Kas man abnormalidad daytoy ita iti literatura a Tagalog ta sigsigud nga am-ammo a promotor ti proletarian lit a mangipimpinta ken mangcroncronica iti biag ken kabibiag dagiti babassit a dasig: mannalon, obrero iti ciudad, urban poor/squatters nga ilupitlupit dagiti agar-ari ken agari-ari a dasig, lalo idi 1950s ken 1960s, ken underground/protest lit a “bumarbaringkuas iti panagalsa” ken “umap-apuy iti pannakirupir” nangruna idi 1970s ken 1980s ken uray iti arinunos ti `90s. Ti agdama a debate nangrugi idi ibatad ni National Artist Virgilio Almario (Rio Alma) a ti politika wenno ideolohia a politikal ket “bagahe laeng” iti panagdaniw kas pangtirana kadagiti Marxista ken/wenno maoista a mannurat wenno iti sapasap nga agsursurat iti “mula-sa-masa, tungo-sa-masa” a linia wenno tema. Pinarnuay daytoy ti adu a reaksion manipud kadagiti natamaan ken/wenno napasagidan, kangrunaan ditoy ti sungbat a salaysay nga “Espasol Versus Nilupak” ni Gelacio Guillermo a nagwarwaras pay iti internet iti mailing lists ken e-groups. Agingga ita ket napudot ti debate: arte wenno propaganda? Arte kas propaganda wenno propaganda kas arte? Pure art wenno mass art? Ken adu pay (natural, dadduma ket personal payen dagiti atake).
 
Ngem nakaadayotay’ san.
 
Ita, padasek met, padas laeng, padpadasli-barbarengli, a siripen-paliiwen ti agdama a pakasikorantayo iti literatura Iloko. Paliiw laeng a babassit, ta limitado daytoy a panagsirip iti sangkabassit nga ammo ken bassit a gundaway. Kayatko laeng nga arbitrario a kitaen ken riknaen ti gunay ken kidag ti panagdidiskusion, panagsisinnukat ti idea ken opinion, panangiparang iti teoria (no adda) ken panangipaneknek iti praxis (no mayannatup), kdpy, kadagiti naangay ken maang-angay a saritaan iti literatura iti iluko.com forum.
 
Iti panangob-obserbak ken iti sagpaminsan a pannakipartisiparko, kunaek a rambol ti diskusion. Di mapilaw ta kaaduan nga unmoderated ken ad-adu ti anonymous a participants isu a saan unay a naurnos wenno nasimbeng ti patangan. nupay kasta adda met advantages a saan nga am-ammo ti agipaskil iti paliiw wenno komento ta maibagana ti kayatna nga ibaga nga awan alumiim a di bumdeng. Disadvantageous ketdi no abusuenna met ti anonymityna ket no dadduma agbanag a personal unay dagiti atake wenno komento. Nupay kasta, paset amin ti nasalun-at a diskusion (nupay agbalin met nga unhealthy no dadduma ta adu dagitay kasla mangigaggara a manglilibeg ken mangsair ken mangsugki ket adu met ti masair ken mapasugkian) dayta.
 
Ngem ti sapulek ita ditoy ket adda kadi met ngata literary theory a paratignay wenno launching pad dagiti maibun-ay ken maibulbulos a komento wenno opinion? Adda kadi ngatan ngarud makuna a valido a literary criticism a mapaspasamak iti kastoy a kita wenno wagas ti paliiw ken pinnaliiw? Adda kadi ngatan naestablisar a kabukbukodan nga school of theoritical ken critical thought iti literatura nga Iloko?
 
Ngamin ket iti panangpadas a mangibunannag ken mangipakat iti literary a diskurso ken/wenno kritisismo, nasken ken masapul nga adda pagbatayan wenno pundasionna a partikular wenno general a teoria wenno filosofia daytoy a partikular wenno general a kritisismo ken panagkritika. Kas koma no idealistaka, masapul nga adda idealismo a pampandagam ken prakpraktisem; no koma maysaka a komunista wenno sosialista, kas pagarigan laeng, adda bandusmo nga is-ismo a mabalin a Marxismo wenno Maoismo wenno sosialismo. Wenno no Cristianoka wenno Muslimka ket ammom ken am-ammom ni Cristo ken ni Muhammad, respectively, ken ar-aramidem iti sao ken aramid dagiti bilin/linteg ken sursuroda.
 
Ngarud pay, saludsodek ken padasek man a dukalen: adda kadi met makuna a modernismo ken postmodernismo nga isip wenno ugali iti kurditan Iloko? Adda kadi met ti estetika ti pure art ken ti aktibismo ti social/proletarian art iti literatura nga Iloko? Siasino ngarud, ala man, dagiti new critic/formalist, structuralist, poststructuralist, hermeneutic critic, Marxist, kdpy, no addada man?
 
Wenno: adda kadi, aya, ngata mapaspasamak a valido a kritisismo ket addada kadi ngata, aya, dagiti pudno a kritiko, idi ken ita, iti sirkulo ti Iloko Lit ken Ilokano literati?
 
Mabalin a dinudursok daytoy a saludsod. Ta apay ketdin nga awan koma. Saan sa man nga agtalinaed ken agtaginayon ti maysa a literatura no awanan iti bukod a literary history ken unifying/binding a literary criticism, ken dagiti aktibo a kritiko iti ikubna.
 
Ngem kitaentay’ man pay bassit iti literary historytayo no adda makuna nga umno ken umiso a literary criticismtayo. Mabalin siguro a kitaen kadagiti naangay ken maang-angay salip. Ta ti makuna a “kritisismo” iti literatura Iloko iti uneg ti literatura Iloko (uneg, sirkulo, kunkunak relativ iti paspasamak laeng iti pakabuklan wenno organisasiontayo kas mamannurat nga Ilokano nga agsursurat iti Iloko, kas iti GUMIL Filipinas; saan a kasali ditoy dagiti posible a teoritikal/kritikal a panagadal dagiti kritiko ken eskolar, nga adda iti ruar ti literatura Iloko ken/wenno GUMIL, a no sadino diak kapkapnekan wenno awan iti resourcesko) mabalin a nangrugi wenno nayam-ammo babaen (laeng) dagiti “makuna dagiti hurado” kadagiti nangabak ken/wenno naabak wenno iti pakabuklan ti salip. Nangrugi daytoy iti salip nga intuyang ti Bannawag idi 1960s a no sadino kaariping dagiti naipablaak a nangabak a sarita ti analisis-paliiw dagiti naghurado. Sumagmamano ketdi ti nabasak laeng kadagiti nasao a paliiw dagiti hurado (a pakairamanan dagiti eskolar ken profesor iti literatura, panagiwarnak, historia, a kas kada Dr. Marcelino Foronda, Angel C. Anden, Santiago Alcantara, Dr. Hermogenes Belen, Atty. Benjamin Pascual, kdpy). Ngem ti nakitak, analitikal laeng wenno general a review ti namay-anda ket no man addada met kritikal nga analisis, awan wenno awan unay ti literary theory a naaramat a bagnos wenno referencia.
 
Idi met rinugian ti Governor Roque Ablan Awards for Iluko Literature (GRAAFIL) ti nagpasalip, adda met sumagmamano a “makuna dagiti hurado” a kadua dagiti nangabak a sinurat a naipablaak iti Bannawag. Diak ketdi nabasa (pay) ti adu kadagitoy isu a diak maikkan iti opinion ita.
 
Idi nagpasalip iti sarita ti Economy Tours and Travels, Inc. (ETTI) ni Apo Rene Ragunton idi 1980s, naipablaak met ti “makuna dagiti hurado.” Idi 1984, iti umuna a salip ti sarita ti ETTI, kastoy ti imbatad ni Apo Reynaldo A. Duque iti panagkamengna kas hurado: “… adda nadlawmi a sakit ti literatura Ilokano. Idiligmi daytoy iti kanser a mangrugin nga agnunog. Sakbay nga agramaram, patienmi a nasken a maagasan a dagus.” Nakuna daytoy ni Duque ta nadlawna (idi 1984) a “kasla awan dinur-asan ti sarita nga Iluko” ta dagiti naisalip ket kaaduanna ti “naipadron kadagiti naisurat iti 1960s” ket “naglaeg ti sarita nga Iluko iti nasurok a duapulo a tawen.” Pudno a makadismaya no kasta. Ngem apay a naglaeg? Patien ni Duque a bunga daytoy ti “kaawan ti kritiko ti literatura Ilokana… no awan ti kritisismo iti uray ania a benneg ti pagsiriban, awan dur-asan daytoy.” Kaawan? Awan? No kasta idi 1984 ken sakbayna, awan ti kritiko wenno kritisismo iti arubayan ken inaladan ti kurditan nga Iloko?
 
Manen, iti sumaruno a tawen, 1985, iti isu met la a salip, a naghuraduan manen ni Duque, kastoy latta ti dillawna: “adda naduktalanmi a common denominator dagiti naisalip ita a tawen: adda amin pakababalawanda. Gapu ngata iti kaawan ti lehitimo a kritiko ti literatura Ilokana?” Manen: “kasla maud-udaidan ti sarita nga Iluko iti idudur-as. Kas man awan ti dinur-asan ti saritatayo iti las-ud ti nasurok a duapulo a tawen” sana innayon a ni mannurat nga Ilokano ket “dina kayat ti madillaw, dina kayat ti makritikar… gapu ta arsagid, awanen ti room for improvement kenkuana” isu a “di pulos dumur-as.”
 
Pay manen, idi 1987 a naghurado manen ni Duque, pinauluanna pay ketdi la ngaruden ti analisisna iti “Bagnos Koma Dagiti Teoria.” Mabalin a “dismayadon” ni Duque itoy a gundaway ta nagasgasang itan dagiti dillawna:

“Saan nga asi-asi ti aghurado. xxx …umuna unay, agbalinka a kritiko sakbay nga aghuradoka. Iti panagkritikarmo kadagiti maisalip, saan a mailibak nga adu ti mapasugkian, wenno masaknaran. Ngem risgo dayta a rumbeng a sanguem. No dadduma, mapagbiddutandaka nga aginlalaing. Saan ngamin a mailibak a kaaduan kadagiti mannurattayo iti Iluko ti arsagid. Saanda a maidasig wenno maisina ti bagida iti sinuratda. No kritikarem ti gapuananda, ipatoda a ti kinataoda ti kayatmo a dadaelen. Saanda a maawatan a saan a panangdadael ti akem ti kritisismo no di ket panangibuksil kadagiti pagkapsutanda, ket iti kasta, maaturdanton dagitoy a biddut kadagiti sumarsaruno a gapuananda.”

Ngem ti importante iti daytoy a makuna-ti-hurado ni Duque ket ti panangigunamgunamna a ti hurado wenno aghurado koma ket adda uray sangkabassit a pamalatpatanna iti literary theories no di man maysa a self-confessed wenno practicing critic wenno naan-anay a teorista. Kuna ni Duque:

“…Ania ti pakaibatayan ti kritisismo ti maysa a hurado kadagiti husgaranna a sarita? Iti bukodko a panirigan, saan nga umanay ti ‘panagraman.’ Kangrunaan, nasken nga adda pamalatpatan ti hurado kadagiti teoria ti literatura, iti napalabas man wenno agdama. Iti kastoy laeng a wagas nga agbalin nga obhetibo ti panagpili kadagiti mangabak a sarita. Iti kastoy a panirigan, saan a ti kinasiasino ti autor ti makedngan no di ket ti gapuananna…. Nupay narigat nga ilaksid ti ‘panagraman’ ad-adda a rumbeng a maibatay ti panagpili kadagiti agdama a teoria ti literatura. Natibker ti pammatimi a kastoy ti umno. Kas iti pagrebbengan ti ukom iti husgado, nasken nga ibatayna ti desisionna kadagiti pammaneknek, saan nga iti bukodna a karirikna wenno kayat.”

Naulit daytoy a “reklamo” ni Duque maipapan iti praxis ti “panagraman” idi aghurado manen iti maikanem ken maudi a pasalip iti sarita ti ETTI idi 1989, iti no apay nga “iti laksid ti panagpapada ti pagrukodan a pagbatayan dagiti hurado iti panagpili, apay nga agduduma latta dagiti mapilida” a nangibagaanna a ti naduktalanna a maysa a ramut daytoy ket “panagraman.” Nga “ania man dagiti pagrukodan a mapagtutulagan, ibatay latta ti hurado ti panagpilina iti bukodna a panagraman.” Isu nga inulit manen ni Duque a ti panaghurado koma, ti panagpili iti makuna a napintas ken premiado a sarita ket maibatay iti literary theories. Idi ketdi 1989, saanen a “dismayado” unay ni Duque ta napnek iti kabaked ken kapintek dagiti sarita a naisalip ken nangabak, nangruna ti umuna a dua, ti “Meditasion: Apay Ngata, Sabong a Naisalumina?” ni Atty. Benjamin M. Pascual ken ti “Agsardeng Koma ti Lubong ta Dumsaag ti Tao” ni Lorenzo G. Tabin, ket “nakarit ti kabaelan dagiti hurado” a nagkunaanna: “kadagitoy dua a sarita… kunak a sa la maibuksilan ti bugas ken bagasda no dagiti teoria ti literatura ti pagibatayan iti kritisismo ken panagpili. Awanen ti sabali a wagas.”
 
No kasta ngarud, idi 1989, naagasan met la ngatan ti dinakamat ni Duque idi 1984 (a rugi ti ETTI contest) a “kanser ti literatura Ilokana” gapu iti kaawan ti kritiko? Diak a masungbatan dayta ket agtalinaed a saludsod. Ngem no kanser kunam, sapay la nagnunogen, ay, ket di kad’ nakarigrigaten nga agasan ken maagasan. Masapul ti adu a chemotherapy, masapul ti major a panagopera, kdpy. Ay, ket masapul, a, ti adu nga agas, panagagas ken mangngagas kas kada nalalaing a siruhano!
 
Ngem iti sabali a punto, kadagiti naagapad a deklarasion, kas man ketdi lumlumtuad ti fact a ti ammotayo a “kritisismo” iti literatura nga Iloko ita ket courtesy dagiti pasalip. A ti am-ammotayo a “kritiko” ket dagitay hurado ken aghurhurado kadagiti salip. A ti pagaammotayo a “kritikal a texto” ken/wenno “critical thought” ket dagitay mabasbasatayo a “makuna dagiti hurado.”
 
Ket gapu iti dayta a “fact” wenno naestablisadon a panagkitatayo a kasta ti taray wenno praktis ti kritisismo, kas man rumrummuar a kadagiti salip laeng nga epektibo wenno existent ti “kritisismo” iti literatura Iloko. (Wenno saan ket kadagiti sumagmamano a GUMIL seminar-workshops a maang-angay nga adda “maparparti” a manuskrito).
 
Iti bukodko a kapanunotan, agduma ti panagamiris ken panagarisit kas hurado iti salip nga adda mangabak ken maabak, iti panagamiris ken panagarisit kas kritiko iti sinurat tapno kedngan daytoy kas successful a literary art wenno literary work. Nupay di mainsasaan nga agpadada a nasken nga addaan bagnos ken pagbatayan a literary theories tapno nasamsamay ken nakappapati ti keddeng ken pangngeddeng, saan a nasisita a maysa a full-fledged a kritiko wenno practicing critic/theorist ti aghurado tapno maikari ken agballigi nga agpili iti premiado a sinurat. No maysa man a kasta ti mapusgan a hurado, nasayaat unay, maysa a bonus dayta. Ngem mapagdasig koma ti akem ti hurado iti salip ken ti kritiko iti sapasap a literatura. Ken, mapaggidiat koma ti akem ti hurado/kritiko iti analytical criticism ken iti theoritical criticism ta nupay adda dagiti pagpadaanda, agsupadi dagiti sursuroten dagitoy a metodolohia ken estratehia iti panagamiris ken panagadal.
 
No apay a nayatiddogkon san ti agapadko kadagitoy a banag maipapan iti salip ken pakainaigan/pakaidasiganna iti kritisismo ket gapu ta kinapudnona, ti targetko a paliiwen a kunak nga agdama a palpaliiw ken pinnalliiw ken mammalpaliiw ket nagramut met laeng kadagitoy a pakaseknan. Maysa, ti kaaduan ita a maar-aramat a material wenno texto iti iluko.com Dap-ayan ket dagitay man met laengen nangabak wenno naglasat iti nadumaduma a salip. Ania ngarud ket nangabak, naisalip dagitoy, di kad’ isuda ti napintas nga amirisen tapno iti kasta, maadal ti panagputar iti premiado a sinurat, dayta ti maysa a rason.
 
Isu la nga isu. Isu ngarud a kunaek latta a dagiti paliiw, kaaduanna ket kasla met laeng makuna-dagiti-hurado a naynay a bin-ig nga analytical imbes a critical. Wenno saan, dagiti agpalpaliiw, kakasla editor a kaaduanna ket teknikalidad ti kitkitaen wenno birbirokenda. Ngem ketdi makuna latta a “kritisismo” dagitoy ket mabalbalin met ngatan nga awagan kas practical criticism wenno uray textual criticism ti kastoy a gannuat.
 
Adda met dagitay agiparang iti agduduma a terminolohia iti literatura ken filosofia a masansan a linaon dagiti college textbook kas iti Intro to World lit/Asian lit/Anglo-American lit/Phil lit wenno iti Humanities.
 
Kaaduanna ketdi dagitay mangtratar iti sinurat kas sinurat laeng, ket saan kano koma a pulos a madakdakamat ti aniaman a relasion ti sinurat iti nagsurat. Mabalin a laglagipen dagitoy a mammaliiw ti duktal ni Duque a “kaaduan kadagiti mannurattayo iti Iluko ti arsagid” ket “saanda a maidasig wenno maisina ti bagida iti sinuratda” ket no dillawem wenno “no kritikarem ti gapuananda, ipatoda a ti kinataoda ti kayatmo a dadaelen.” Likliklikanda ngata ti rumsua a pungtot ken gura wenno panaghayblad dagiti maseknan nga arsagid wenno di makalawlaw-kelleb a mamannurat.
 
Adda met dagitay saan a mamatpati iti individualidad wenno independence ti obra wenno sinurat ket ad-adda a kueskuestionenda ti panggep wenno intension ti autor iti sinuratna ket no madiskubre ti adu a biddut wenno kamtud ti sinurat, agdas-al iti autor ti dillaw ta isu la ngarud kano ti nagsurat wenno nagputar ket responsibilidadna dagiti inkur-itna.
 
Adda pay met dagitay no dadduma ket dukalenda ti historicity (kalienda ti no ania dagiti pagteng ken ayus ti pakasaritaan iti panawen wenno era a nadakamat iti sinurat wenno iti pannakaisurat daytoy ket kitaenda no umno dagitoy nga events wenno historical facts, etc.) wenno ti cultural a background ti sinurat (imanuenda ti kina-native wenno kina-etniko, ti folk ken kabukbukodan nga aw-awid ken tradision, kdpy).
 
Ken adda met manmano ketdi a maibagasan nga ammoda ti sasawenda ken sasawenda ti ammoda iti literary theories ket pattapattaek nga adda wenno adu ti pamalpalatpatan dagitoy iti teoria ken kritisismo ken iti klasikal ken moderno a filosofia agsipud ta inadal wenno ad-adalenda a formal iti academia wenno informal babaen ti self-study. Maitugotan dagitoy gapu iti kalawa ken kawada ken kauneg ti paliiw ken sirmatada nangruna iti universalidad a gupit ken turong ti obra wenno iti psychoanalytic a panangtimbang ken panangrukod iti sinurat.
 
Amin dagitoy a paliiw ken pinnaliiw ket nagulo wenno nakuso pay laeng gapu iti saan a nalawag wenno umdas a pagbatbatayan wenno ik-ikutanda a literary theory (kaaduan ketdi ti masirpat nga agiburburay laeng iti komento ta isut’ dawat ti gundaway a not necessarily nga addaan naliteraturan a teoria wenno nainkritikalan a thought, isu a saan a rebbengna a mapilaw ida). Kas iti reklamo ni Duque iti penomenon ti “panagraman” iti literatura Iloko, saan a nailaksid dagitoy a mannurat wenno kritiko iti iluko.com. Kaaduan kadakuada ket agkomento wenno agdillawda maibasar iti bukodda a panagraman wenno panagrikna iti maysa a sinurat. Ibagada nga awan bibiangda iti adu la amin a teorteoria wenno kritkritisismo. Common sense, kunada, saanen a masapul ti adu a sao ken sao-sao.
 
Ngem mabalin a dida ammo, uray pay no common sense laeng wenno simple a panagraman a kuna, no siripen ket adda mailangaan ken maalimadamad a teoria a nakaibinggasan dayta a reading wenno interpretasionda. Ngamin daytoy panagraman a makuna isu daytay kasla natural a rikna a gubuayen wenno itden ti estetika, wenno libnos ken inner peace nga itden ti arte, ti mabasa nga obra, daytay kas koma no mapnekka iti maysa a daniw ket mariknam ti kenosis, wenno iti koma novela ket mariknam daytay kairosis, ket no met drama (aglalo no trahedia wenno tragicomedy) ket daytay catharsis. Wen, mabalin met a sawen a klasika nga Aristotelian daytoy “panagraman” a makunkuna. Panangnanam iti estetika ti gandatna a tun-oyen ket agtunged daytoy kas eskapista a praxis.
 
Isublik ken ulitek man ngarud ditoyen dagitay kuestiontayo (ta nayaw-awan sa metten!): adda kadi met makuna a modernismo ken postmodernismo nga isip wenno ugali iti kurditan Iloko? Adda kadi met ti estetika ti pure art ken ti aktibismo ti social/proletarian art iti literatura nga Iloko? Siasino ngarud, dagiti new critic/formalist, structuralist, poststructuralist, hermeneutic critic, marxist, wenno cultural critic, postcolonialist kada historicist kada feminist, wenno koma existentialista, nihilista, penomenolohista kdpy, no addada man?
 
No gamden a bigbigen, kunaek nga adda ti kaaduan kadagita nupay arbitrario ken saan nga organisado ti critical thought a kupikopda ket ngarud saan nga agtakder dagitoy tapno aklonen met ti literatura Iloko nga adda kakasta a kritiko iti ikubna. Masapul pay a maitudo ket madebelop ken mapasiken tapno agmata wenno agbukarda.
 
Dagitay paliiw ken pammaliiw nga agpokpokus wenno naitalimudok iti texto kas texto iti internal laeng a pakaseknanna, ken iti texto kas autonomous iti autor (iti man personal ti autor, iti historiana, iti pagilianna, kdpy) a saan a nasken ti external nga ebidensia, ket maidasig kas new critics. Ken ni kritiko iti new criticism, awan serbi wenno pakaibiangan a madakdakamat wenno maadal iti sinurat ti intension ti autor (intentional fallacy kunada no gamden nga itugotan wenno suroten ti relasion ti autor iti sinurat) wenno ti gubuayen ti sinurat iti reader (affective fallacy kunada no gamden nga ammuen ti reaksion wenno subalit ti reader). Nasken a sisisina ti autor ken ti agbasbasa iti aniaman a panangtratar iti sinurat. Saan a nasken a pakarikutan nga adalen no ania ti panggep ti autor ngem ketdi kitaen laeng ti panggep ti sinurat a mismo. Kasta met a saan a mabalin nga adu ti meaning wenno intension ti sinurat. Nasken a maymaysa tapno mapaneknekan a pudno ken puro nga obra iti arte. Ti metodolohia ni new critic ket close reading wenno close analysis, birokenna iti texto ti relevance ken kinasamay dagiti balikas, imahen, balabala; nasken nga adda ironia ken paradox a makunkuna ken masapul nga adda panagkaykaysa amin nga agsisimparat nga elemento iti obra. Kaaduanna a no agamiris ni new critic, textual analysis ti aramatna, ken sapsapulenna ti tema ta napateg kenkuana ti kaadda ti pagbatayan ken pagbatbatayan a tema.
 
Agarup umarngi ni formalist critic ken ni new critic iti textual wenno analytical a panagarisit. Isuda dagitay maseknan unay iti estetika ken teknikalidad dagiti established a literary devices kas koma iti organic unity, kinapintek dagiti imahen, paradox, irony, metaphor, rukod, sukog, linaon, kdpy.
 
No suroten nga istrikto dagiti pagulidanan ken kalidad ti new criticism ket sapulen kadagiti subjecttay’ ita a mammaliiw nga Ilokano, awan ti makapudno. Kasta met laeng kadagiti dadduma a teoria wenno bagi ti kritisismo. Ibagakto no apay. Ngem sakbayna, padasek pay a lasinen ken itudo ti dadduma kadagiti kunaek a residente a kritikotayo iti Iloko.
 
Kabayatanna, dagitay paliiw ken mammaliiw nga ad-adda a nakaconcentrate iti no ania ti intension wenno ti kaipapanan a pinanggep wenno inggagara ti autor iti sinurat ken dagitay mangipokpokus iti reaksion wenno interpretasion ti reader ket maidasig ida iti eskuelaan ti structuralism ken poststructuralism a kampo dagiti deconstructionista ken hermeneutic critics ken reader-response critics. Kas nadakamaten, mortal a kabalubal dagitoy a kritiko dagiti new critics. Ken ni hermeneutic critic, ti insangrat ken inggagara ti autor a meaning ket isu laeng ti valido a meaning ti sinurat wenno obrana, awanen sabali. Adda ken ni autor ti amin nga autoridad ken pangngeddeng no ania ti talaga ken pudno a kaipapanan wenno panggep ti sinuratna (ket ngarud, no adda kibaltang wenno biddut ni autor iti sinurat, isu ti mataltal, saan a ti sinurat, isu a nasken nga ikagumaan piman ni autor nga irasonan ti panangisurat ken sinuratna tapno agkinnaawatanda ken ni kritikona). Ni met deconstruksionista, nupay agkaduada ken hermeneutisista a mangtubngar ken ni new critic, agdumada iti metodolohia ta ad-adda a bigbigenna ti karbengan ni reader a mangtagikukua ken manginterpret iti texto ti autor iti kaykayatna (reader) a meaning ken agduduma a permutasion iti panangipapan ken papanan. Adda pagkaarngian da deconstructionist ken reader-response critic ngem idinto a kasla kaykayat ni deconstructionist a bukodan ti texto ket laksidenna a maminpinsan ti autor, ti met kayat ni reader-response critic ket badanganna wenno kaduaenna ti autor a mangted iti kaipapanan ti texto, a ti texto ket agbalin ken agtakder ken maaddaan iti meaning gapu ta adda ni reader wenno gapu ta adda naabbukay wenno naparnuayna a sungbat wenno subalit wenno meaning ken ni reader (kabaliktad unay daytoy iti patpatien ni new critic a nasken nga awan pakainaigan ni reader iti meaning ti texto). Mainayonko ditoy a dagitoy a teoria ti reader-response ken deconstruction ni Derrida ket adda met laeng relasionda iti dialogismo ni Bakhtin wenno ti kaadda ti dua a timek iti texto a mangipaneknek iti dinamismo ken pluralidad ti lengguahe. No patpatalgedan ni hermeneuticist ti authorial intention, paneknekan daytoy babaen ti dialogic a panagbasa iti texto a no sadino ket masirarat sadiay ti maikadua a timek nga isu ti diskurso ti autor malaksid pay iti timek ti karakter kas karakter wenno iti timek ti narrator, ket maigapu itoy ad-adda a madukal ti intended meaning (nupay kasta, saan a nasken nga igagara ti autor ti kaadda ti dialogismo iti texto ta no kasta, agbanag laeng a manipulado wenno editorialized.opinionated ti sinurat; saan a maigaggagara a parnuayen daytoy ta akem ni reader ti mangbasa ken mangduktal la ket ammona ti kas koma iti kuna a “reading between the lines”).
 
Ket adda met, saan a maaw-awan, dagitay mangkueskuestion wenno agsapsapul iti naynay a mangmangngegtayo a “social relevance” wenno “social concern/responsibility/commitment” iti kada sinurat wenno mannurat. A masapul a no agsuratka ket nasken a laglagipen ti gimong wenno ti mas ad-adu a kagimongan, nasken nga estoriaem ti biag/kabibiag nangruna dagiti adda iti agpang wenno dasig ti masasao a “babassit” wenno dagiti proletario—santo maicontrast kadagiti dasig wenno klase a “dadakkel” wenno dagiti maaw-awagan iti burgista. Mabalin a saan nga ammo ti dadduma a mamati wenno agsadag iti kastoy a kita ti panagbasa wenno panagpaliiw wenno panagdawat a malaksid pay a kanaig ti social realism, ad-adda a maibilang daytoy iti eskuela ti Marxista nga isip wenno konsepto. Iti teoria ken kritisismo a Marxista, nasken a ti literatura wenno ti arte in general ket addaan ideolohikal-sosiolohikal-historikal nga awit ken ramit, rebbengen ti literatura ti makiraman iti class struggle ket diskasenna ti pakasaritaan dagiti babassit, baklayenna ti rupir ken laban dagiti maidaddadanes kontra kadagiti manangidadanes a dasig wenno klase. Isu a ti kaaduan nga obra dagitay Marxista wenno neo-Marxista (modified wenno mestison a Marxismo a kas kadagiti teoria da Gramsci, Althusser kdpy wenno dagitay mestiso metten a Marxista a mabalin payen a madasig kas petiburgista a Marxista) ket maaw-awagan pay iti proletarian art wenno mass art nga isu met ti karinrinnupak dagitay mangigangganetget iti pure art. (Mayemphasizeko ketdi ditoy a saan a nasken a maysaka a practicing wenno hardcore a Marxista [wenno “komunista” pay ketdin] tapno makasuratka iti kakastoy nga obra. Ket saan met nasken nga awagam kas “Marxista” wenno “kumatkattigid” daytay maysa nga autor a kastoy ti sursuraten wenno panagsursuratna. Adu dagiti mannurat wenno artists a kadre wenno gerilia iti underground wenno kanigid a tignay ngem adu met dagiti mannurat a saan a nasisita a kadre ngem agsursurat iti linia ti kurditan a Marxista agsipud ta dagitoy a tema wenno subject wenno texto ket isu ti agdadata a kinapudno iti sociedadna [kinapudnona ket adu kadagiti agsursurat iti kakastoy ket burgista ken/wenno petiburgista a maawagan, iti konsepto ti hardline a Marxista]. Agsasabali dagiti ideologues, intellectuals, theorists, artists, itoy a bagi ti isip.)
 
***
..Dagita pay laeng. Sumarunonto siguro ti dadduma. Damo a panangamiris dayta. Ngem dagita ketdi ti napatak a makitak a pakabennebennegan ti kada paliiw ken mammaliiw no gamden wenno ipilit a lasinen ken ilasinan. Kunak itay nga awan pay makapudno wenno makatakder nga individual wenno grupo a mangaklon iti kastoy wenno kasta a bagi ti kritikal nga isip. Awan ngamin ti puro, aglalaok ket agsusupanget pay ketdi ti adu kadagiti ikut nga approach ti tumunggal maysa wenno grupo. Natural laeng daytoy ketdi ta awan pay met ti nagideklara nga individual wenno grupo a: “kastoy wenno kasta ti patiek a teoria a pagbasarak iti interpretasion wenno readingko.” Awan pay. Ngem sapay ta addanto, ket addanton.
 
Saan met ketdi a nasken nga adda maymaysa a pagsadagan wenno patien a teoria wenno praxis. Kaaduan met a kritiko ket agbatbatay iti adu ken agduduma a teoria ken agprakpraktis iti adu a metodolohia nga iti bukodna a wagas ken pamuspusan ket mapagsasaip ken mapagtitipkelna harmoniously dagitoy a teoria ken praxis.
 
Ala, ipatinggak pay laeng ditoy ti panangpadas-panagdursokko a manglasin iti pagbatbatayan nga school of thought ken pagtigtignayan-pagdakdakiwasan a topograpia dagiti agdama a kritikotayo iti literatura Iloko (no ketdi, a, mabalin wenno mabalbalinen nga awagan ida kas “kritiko”). Saan a kompleto wenno definitivo daytoy a panagsirig ta padpadas ken dursok la ngarud ket barbareng laeng maisalat wenno makaiyalat. Rugi laeng daytoy, kasla koma intro. Wenno saan pay ket ngata nga intro a makuna, agkamtud, saan a comprehensivo ta adu pay ti nasken a masukisok ken maadal. Adu ti pagkamtudan daytoy a panangpadas. Very broad ngamin daytoy a banag a panangpadas a mangdiskurso iti teoria, kritisismo ken praxis iti literatura. Bay-ak man koma nga ituloy dagiti dadduma a mannurat wenno agpalpaliiw, nangruna dagitay kakadua a mas sanay ken mas fully armed wenno mas well-versed kadagiti kakastoy a banag. #
 
(Immuna a naipablaak iti mannurat.com idi Octobre 19, 2004, iti http://mannurat.blogspot.com/2004/10/padpadasli-barbarengli-sangkabassit.html)

(a repost of my analysis made as one of the judges in an ilokano poetry writing contest in 2006-2007)

DANIW TI NATAENGAN, NATAENGAN A DANIW: PANAGSUKIMAT ITI VERSO KEN PANAGVERVERSO ITI ILOKO TI SUMAGMAMANO A SENIOR CITIZEN NGA ILOKANO A MANNANIW

“A poem generates heat. The friction of the language causes the words to spark and fire. You can warm your hands at a poem; you can be consumed by it.” — Jeanette Winterson

“Poetry’s purpose is to reach other people and to touch their heart…. The more poems we read, the deeper is our knowledge of the world.” — Ted Kooser

“Whenever a poem enacts what it is about, it creates a way for itself to live dramatically inside the reader. It becomes an experience unto itself.” — Edward Hirsch

“Native ability and hard work are essential to poetry, and pleasure is the stimulus to both.” — C. John Holcombe

Apay ti daniw? No maipapan iti daniw ken panagdaniw, gagangayen a masaludsod no ania ti daniw. Ken no kasano. Ngem manmano a maamad no apay, manmano a maagapad ti kinaapay ti daniw ken panagdaniw.

Ngem gagangay a masansan a maammuantayo met laeng ti kinaapayna no maammuantayo ti panggep ti daniw ken panagdaniw.

Ket maysa a kangrunaan a ranta wenno gandat ti daniw (malaksid iti daytay tradisional a konsepto ken/wenno diskurso a pangipamatmat wenno pammatalged iti pudno ken kinapudno) ket tapno mangabbukay ken mangitalukatik iti naimnas, naganas a rikna ken panagrikna iti panagbasa ken panangimutektek ken pannakaawat. Adda kasla maysa a mensahe a masagang wenno maalaw iti tunggal epektibo a verso wenno nasamay a daniw, mensahe a kangrunaan ken kaaduanna ket palnaad wenno parangarang ti/iti padas wenno kapadasan ti/iti rikna.

Padas ken rikna, rikna ken padas: kadagitoy ken dagitoy ti natalged a nangruna a gapu no apay nga adda daniw ken panagdaniw, no apay nga adda maidaniw ken agdaniw, ken kasta metten no apay nga adda mannaniw. Tapno mangted ken mangiparangkap iti kapadasan ken karirikna: mangiparikna iti padas, mangipapadas iti rikna. Ti maysa a daniw–daytay makapudno a daniw, maysa no di man maipangruna a panggepna ket ti mangiburay wenno mangipaduyakyak, mangyanninaw iti maysa wenno ad-adu pay a padas kas naadaw iti biag, pudno man wenno uray parbo; ken ti mangiparikna itoy, mangipasulbog, mangipaabbukay iti rikna–ta ti rikna ken panagrikna ket padas met laeng, kas naagapaden, kapadasan ti panagrikna ken pannakarikna.

Ngem nupay kasta, saan nga agpatingga kas medium wenno vehiculo ti padas-rikna ti maysa a daniw wenno panangidaniw. Masapul a ti daniw a mismo ket isu ti padas. Nga isu met laeng ti rikna. No agbanag a kastoy, makapudno no kua a masao ti verso, ti daniw, ket makapudno met no kua ti mannaniw a nangikallatik wenno nangiyallawat iti padas-rikna ken rikna-padas.

Ngem no daytoyen ‘tay kinaapay ti daniw, no kastoy ti ranta wenno nakairantaan ti daniw, kasano ken kaano a maanninaw ken masirpattayo a ti mabasatayo a binnatog dagiti balikas wenno maimdengantayo a samiweng dagiti verso, ket daniw? Agbasbasa, agdengdengngeg ken agsursurattayo kadagiti balikas ken prase ken binnatog nga awagantayo iti verso, wenno daniw, ngem kasano ken apay a kunaen wenno panunoten ken kedngantayo a dagitoy a balikas ken prase ken binnatog ket daniw? Wenno uray verso? No kadin adda maapiras wenno matingitingtayo sadiay a rikna wenno no adda kadin maitugotan ken mapasingkedantayo a kapadasan sadiay ket kunaentayon a daniw daytoy wenno naindaniwan? Kaano ken kasano a makuna wenno mapasingkedantayo a ti maysa a daniw–no pudno ken makapudno man daytoy kas daniw–ket epektibo a daniw? Kasano met ken kaano a ti maysa a nagsurat iti daniw ket kapkapnekan ken natalged a maawagan wenno mabigbigtayo isuna a kas mannaniw?

Agsubli ken agsublisublitayo kadagiti saludsod nga agbirok ken agbirbirok kadagiti  sungbat ken saludsod met laeng manipud iti kinaapay agbuelta iti kinaania ti daniw? Ania ken kasano ti panagdaniw, panangidaniw, pannakaidaniw, pakaidaniwan, pakadaniwan? Ania ti naindaniwan ken ania ti maidaniw a daniw? Umanay ken makaanay kadi a kuna a ti daniw ket ‘tay mamagbaga, mangibagbaga, parabagbaga wenno adda laeng ibagbagana? Wenno ‘tay mangiparipirip, mangipasirip, mangipamutektek, mangarit kadagiti adu ken agduduma a padpadas ken rikrikna? Kangrunaanna, ania ti nagdumaan ti maysa a mannaniw ken ‘tay maysa a dumadaniw–ti maysa a mammutar kadagiti naindaniwan a balikas ken iti maysa a mammalikas kadagiti naindaniwan a putar? Ikanayontay’ a pakasikoran: adda kadi ket ania ti nagdumaan ti verso ken ti daniw? Ti maysa a mammerso ken iti maysa a mannaniw?

Padasentay’ nga isapulan iti padas ken sungbat dagitoy iti panangpadastayo met a panangsukimat iti verso ken panagververso ti sumagmamano nga Ilokano a mannaniw iti Iloko babaen dagiti daniw a naisalip iti Senior Citizens Literary Contest ti umuna a Judge Joven F. Costales Literary Awards (JJFCLA).

Adda rigrigat wenno rikrikutna no kua a kedngan ti kinadaniw ti maysa a naputar wenno naikur-it a daniw. Nangruna la unayen ti kinamannaniw ti maysa a mannaniw. Ngem ketdi, kaaduanna nga adda met laeng iti agbasbasa wenno iti resipiente–ti reader wenno audience a nakaisangratan ti daniw–ti panangeddeng ken pangngeddeng no ania kadi ti ania ken no sino ti sino: masapul no kua ti maysa a nasaririt a panangbasa ti maysa a nasaririt nga agbasbasa tapno mapadas ken mariknana ti padas ken rikna nga ibisbisik ken ibisbislin ti tunggal daniw/mannaniw wenno verso/mammerso. No masippaw wenno masibbolna daydiay impallangatok wenno imbitin ti mannaniw a ganas ken parabur ti daniw, kukuana daydiay a pagganasan ken pakabsogan–no la ket agganas ken mamutittit, kapkanekanna a daniw daydiay.

Adda latta ngamin relasion ti writer ken reader kas speaker ken audience. Addaanda iti maysa a kita ti dialogo ken panagdialogo, maysa a klase ti panagkinnnawatan uray pay dida agkinnaawatan wenno agkaawatan. Agkadua a kanayon dagitoy, writer-poet ken reader. Adda agduduma a mannaniw iti agduduma a daniw ken panangidaniw iti agduduma met laeng nga agbasa ken panagbasa. “A certain kind of poem teaches you how to read it,” kinuna ni Edward Hirsch, mannaniw ken critico nga Americano, ket inlawlawagna daytoy a penomenon a ti tunggal daniw ket maysa a mensahe iti uneg ti botelia a naipalladaw iti mangliwengliweng a taaw, agkatangkatang daytoy agingga a maidaknir iti maysa nga aplaya ket agingga a sadiay, adda mangalaw ken mangpidut, manglukat iti botelia ket basaenna ti mensahe, maduktalanna ti mensahe ti/iti mensahe—isu, isuna a nakaisangratan ti daniw, isu a makaibaga nga “awan duadua, daniw daytoy!”

Ti reader, maysa met laeng a jurado. Kednganna babaen ti panangapresiar ken panangaklonna iti rikna ken padas a masagrapna iti basaenna. No naray-aw, naliwliwa, napnek, nagganas ken uray pay no naladingitan, nalidayan, naluyaan, natignay ti pungtot wenno nakemna iti inna binasa, nagballigi ti daniw ken ti mannaniw.  Ket babaen kadagitoy a rikna ken nainaig a padas, nakedngan ti daniw, nagbalin nga ukom ti reader, aklonenna man wenno saan.

Ngarud, iti innak pannakipagpili kadagiti naisalip a dandaniw iti SCLA-JJFCLA, dagiti nadakamatko a bambanag ken pakaseknan ti sinapulko idi rugiak a basaen dagiti 13 a koleksion ti dandaniw a naipaima kaniak. A kedngak, umuna unay, kas reader-judge, no dagitoy kadi met laeng ket makuna a dandaniw (ta salip la ket ngarud daytoy iti panagputaran iti daniw; daniw dagiti maidatag a makedngan). No makatakder, makatungpal met la kadi dagitoy kas daniw wenno adda laeng sumagmamano a galad wenno gupitda a naindaniwan, wenno maradaniw ket nagindadaniw wenno nagsurat laeng iti patienna a kas daniw ti mannurat/mannaniw a nangipatulod iti pakisalipna a ververso.

Nupay kasta iti panagbasa ken panagpilik kadagiti mabalin a mangabak iti salip, saanak ketdi met a nagbalin a kas ‘tay perfectionist wenno istrikto a critico. Nupay addada met sumagmamano a patien ken patpatiek a teorteoria wenno filfilosofia wenno disdiskurso iti poetics wenno literary criticism, saanko (unay) nga imbatay kadagitoy ti panagbasak. Nagbalinak a kasla gagangay a reader ket ti nagbatayak ket daytay tradisional nga estetika a “no maganasanak wenno matignayak” iti artistiko a kinalibnos wenno kinasamay daytoy a partikular a binnatog kas daniw wenno verso, kedngak a naballigi wenno nagballigi. Kas nakunak iti maysa a salaysay,

“agduma ti panagamiris ken panagarisit kas jurado iti salip nga adda mangabak ken maabak iti panagamiris ken panagarisit kas critico iti sinurat tapno kedngan daytoy kas successful a literary art wenno literary work. Nupay di mainsasaan nga agpadada a nasken nga addaan bagnos ken pagbatayan a literary theories tapno nasamsamay ken nakappapati ti keddeng ken pangngeddeng, saan a nasisita a maysa a full-fledged a critico wenno practicing critic/theorist ti agjurado tapno maikari ken agballigi nga agpili iti premiado a sinurat. No maysa man a kasta ti mapusgan a jurado, nasayaat unay, maysa a bonus dayta. Ngem mapagdasig koma ti akem ti jurado iti salip ken ti critico iti sapasap a diskurso ken topografia ti literatura. Ken, mapaggidiat koma ti akem ti jurado/critico iti analytical criticism ken iti theoritical criticism ta nupay adda dagiti pagpadaanda, agsupadi dagiti sursuroten dagitoy a metodolohia ken estratehia iti panagamiris ken panagadal.” ¹

Maipakat latta ngarud daytay arigna “infamous” a panagjurjurado iti Literatura Iloko a “bukod a panagraman.” Ngem saan ketdi koma a malagidaw ti kastoy a panagpili a piliem kas naimas ken kaimasan ti maysa a sinurat gapu ta napnek wenno nabsogka a nagbasa segun iti pagaayat ti bukod a dilam a savor wenno nanam, a saan ket a gapu, no maminsan (laeng), ta nalaing nga agluto wenno kosinero ‘tay nagsurat. No itugotan, adda met laeng teoritikal a pagbatayan ti kastoy a panagbasa-panagpili, di masaaw. Madlaw iti “panagraman” ti kasla naglilimog a konsepto a formalista ken/wenno new critic ken uray pay kas reader-response critic babaen dagiti gamigam a close reading wenno close analysis ken textual/analytical a panagamiris ken panagarisit. Ken,

“uray pay no common sense laeng wenno simple a panagraman a kuna, no siripen ket adda mailangaan ken maalimadamad a teoria a nakaibinggasan dayta a reading wenno interpretasionda. Ngamin daytoy panagraman a makuna isu daytay kasla natural a rikna a gubuayen wenno itden ti estetika, wenno libnos ken inner peace nga itden ti arte, ti mabasa nga obra, daytay kas koma no mapnekka iti maysa a daniw ket mariknam ti kenosis, wenno iti koma novela ket mariknam daytay kairosis, ket no met drama (aglalo no trahedia wenno tragicomedy) ket daytay catharsis.” ²

PAKABUKLAN DAGITI NAISALIP

Makatungpal wenno makatakder amin a naisalip a daniw no padas/kapadasan-rikna/panagrikna ti ilangaan ken amirisen. Addaanda amin iti universal a padas-rikna ken sangkataoan a rikna-padas. Natural, agsipud ta kaaduanna ket kabukbukodan a padas ken rikriknaen ti inda insursurat, nangruna ‘tay padpadas ti panaglakay/panagbaket wenno pananglaglagip iti napalabas a kinaubing ken panagubing a naglasat ken nagsagrap iti adu a pannubok, rigat, uppapay, pannakaabi sakbay a nagun-od ti balligi, pannakapnek wenno tampok ti kinatan-ok. Natural, ken literal a padas ken kapadasan, kunak man. Adu ketdi met ti mangitaltalukatik ken mangikalkallatik iti agduduma a padas ti rikna ken rikna ti padas ket natural, manen, natural ken literal nga ayat, ‘tay romantico a rikna a masansan a pananglaglagip iti ubing nga ayat ken nadarisay nga ayat a di agpalta ken di agmawmaw, lumakay man wenno bumaket ti tao wenno ti rikna. Addada met ti nagiparparangarang ken nagiwarwaragawag ken nagipakpakdaar-nagibalballaag kadagiti nakana ken nadadagem a rikna ken nakakas-ang a padas iti agduduma a tay-ak, situasion ken panawen ti pammati, relihion, politika, ideolohia.

Padas ti/iti rikna, rikna ti/iti padas ngarud amin ti bugas dagiti naisalip. Ngem nupay kasta, gapu kadi ta addan dagitoy a ramen wenno kararamen, makuna kadi ngaruden a nagballigi dagitoy a ververso kas daniw ken dagiti nakisalip kas mannaniw?

Di mainsasaan a verso amin, daniw amin dagiti naisalip. Padayawam daydiay nagsurat no ibagana a daniw daydiay inkur-itna a linia, binnatog wenno parapo. Adda karbenganna kas nagsurat no patien ken talkenna a kas daniw ti inna insurat. Uray pay no iti bukodmo a panagraman ket patiem a verso laeng daydiay insuratna ket saan koma a maawagan a daniw daydiay. Manen, kaniak, iti panagpili ken panamagdadasigko, diak insaad ti biasko a kas koma maysa a new critic a mangipapilit a maymaysa ti nairanta a meaning ken ti nabalabala nga istruktura ti linlinia wenno binnatog ti nasurat a texto kas plinano ken inggagara ti nagsurat; wenno iti sidong ti maysa a deconstructionist a mangibaga met nga awanen iti nagsurat ti daniw ti meaning ket addan kadagiti agduduma a readers iti agduduma met a panangipapan ken kaipapanan.

Nupay kasta, iti met biang ti reader-judge, padayawam met daydiay reading ken judgmentna, daydiay “bukodna a panagraman” a pangibagaanna no naganasan, nabsog ta naimasanna ti nagbasa wenno ketdi met nasalimuyaw wenno naalidukdok wenno narurusok ta madi ti panagsaad ti rinamananna a texto wenno verso.

PALPALIIW KADAGITI NAISALIP

Kitaentay man no kadagitoy a daniw dagiti nataengan a mannurat nga Ilokano ket adda mapili wenno maagsaw wenno madiskubretayo a nataengan a dandaniw. Wenno kas “maipagpannakkel kas obramaestra iti Literatura Ilokana” a kas kalikagum ti alagaden ti salip.

Adtoy ngarud ti sumagmamano a paliiw kadagiti naisalip a koleksion ti dandaniw (10 a daniw ti tunggal koleksion) wenno iti sumagmamano nga individual a daniw manipud iti agduduma a koleksion.

Idi rugiak ti agbasa kadagiti naisalip a dandaniw, simken a dagus kaniak daytoy a paliiw ni Herminio S. Beltran, Jr.: “Nangangaral, didaktiko, tigmak sa luha, amoy-simbahan, nakabaon sa lusak ng pag-ibig at relihiyon ang daniw o tulang Iloko.” ³

Nabayagen a naibatad ni Apo Beltran dayta a paliiwna, idi pay 1986, iti nangabak a salaysayna. Ken kinapudnona, paliiwna ketdi dayta kadagiti nabasa ken inadalna a dandaniw dagiti Ilokano a mannurat sakbay ti Martial Law idi panawen ni Apo Marcos. Kasta kano ti dandaniw ken panagdandaniw iti Iloko kadagidi a panawen, ngem in-inut kano met laeng a nakaruk-at dagiti mannurat nga Ilokano kadagiti panawen iti arinunos ken kabayatan ti Linteg Militar ket nagputarda met kadagiti “modernista” ken socially-conscious a dandaniw ⁴ ket sumagmamano ti immibbet ken rimmuk-at iti “nakailubnakanda a romantisismo.”

Ngem daydiay damo a paliiw ni Apo Beltran, saan nga interamente a naibbatan/inibbatan ti dadduma a mannurat nga Ilokano ket ti imasna, agingga kadagitoy, masarakan pay laeng iti adu a putar ken panagputputar dagiti mannaniw iti Iloko, nataengan man wenno ubbing a mamannurat. Nalabit, saan ken saanen nga agbaliw daytoy wenno saan ken saanen a maliklikan ti kastoy ket agtalinaeden daytoy kas gupit wenno nakaparsuaan ti panagdaniwan nga Iloko. Nupay, makapabang-ar met ketdi a maammuan nga adu metten nga Ilokano a mannaniw iti Iloko ti permanenten nga immibbet wenno nakaruk-aten itoy.

1. Mamagbaga ken mamalbalakad, romantisista ken moralista a kaskasaba

Kaaduan kadagiti naisalip ti nasurat a didaktiko wenno panangaskasaba a romantisista. Ket kas didaktiko a romantico, kaaduan a daniw wenno verso ti agtun-oy wenno naigagara a pammagbaga, pammalbalakad, paratignay, inspirational wenno ‘tay makunkuna a desideratum (plural: desiderata; kayat, masapul wenno kasapulan a bambanag) a pinalatak ti daniw a “Desiderata” ni Max Erhmann Nakalatlatak daytoy a prose poem ket masansan a makita wenno mabasatayo kadagiti poster wenno card ket no kua kadenna met daytay nalatak a “Footprints in The Sand” ni Mary Stevenson, wenno saan, daytay naindaniwan a kararag a “Serenity Prayer” (“God grant me the serenity to accept the things I cannot change, courage to change the things I can, and the wisdom to know the difference.”) ni Reinhold Niebur.

Kitaentayo daytoy “Quo Vadis, Agtutubo?” manipud iti koleksion ni Val Zed (parbo a nagan ti nakisalip):

Pagturongam agtutubo?
Nawatiwat pay daliasatem
Magnaka a sikakarting
Napnuan anag ken simbeng
Sapulem uged a kaikariam
Dakulap nataba a kapanagan
Adda kadagita imam
Uged a kaikariam, masakbayam
Ngem taliawem aglawlaw
Tapno dika mayaw-awan
Adu ti dalan agtutubo
Namurumuran seba ken siit
Palab-og ken uppapay
Derrep ken sulisog
Dagitoy dagiti balangan
Panagdalliasat iti dalan
Annadam ti maitebbang
Tapno dika mayaw-awan
Umaddangka a napnuan sirmata
A mangbirok narimat nga agsama
Wen, agtutubo sapulem
Nataba a bugas masakbayam.

Kasta met dagitoy nga stanza iti “Agtangad iti barsanga” iti koleksion ni Jab Ang Lem (a nakaiparangan manen dagiti tradisional a persona a kanayon a maaramat iti Literatura Iloko, iti man daniw wenno fiksion: ‘tay lakay ken ubing, a masansan nga agapo, ket kas manamnama, mamagbaga latta ti tradisional a napnuan praktikal a sirib ken padpadas a lakay-maestro iti tradisional nga inosente nga ubing-adalan):

agsingsingpetka, apok, agadalka
a naimbag ta kasta met ti impatawidmi
iti amam uray naisalda ken nailako
amin a talon ken bangkagko
ti adal agtalinaedto latta a kinabaknang
awan ti makaagaw dayta kenka
uray lakaykanton a kas kaniak
kukuamto ti adalmo iti agnanayon.
ala, apok, ipasnekmo ti agadal
no dayta ayat, saan a malabes
kamkamatendakanto dagiti babbalasang
inton agturpos ken addan trabahom
no patiennak, saankanto nga agbabawi
kunamto a pudno ti balakad ni lolo
aglalo no makitakto pay ti panangawatmo
iti diplomam iti nadaeg nga entablado.

Saan met a pakalagidawan no kastoy wenno kakastoy ti putaren a daniw ngem gapu iti kinalataken ti desiderata style wenno tema a kas iti “Footprints…” nagbalinen dagitoy a kadawyan, kayatko a sawen, overused wenno overly exposed, nagasgas, nagagara, nadudog unayen dagitoy nga estilo ket kaaduanna a nagbalinen a cliché wenno trite wenno corny payen. Maulit-ulit, makauman, awananen bileg ken pikapik dagiti kaaduan a balikas wenno prase a mainaig kadagitoy a tema (kas iti “quo vadis,” “nawatiwat a daliasaten,” “uged a kaikarian,” “dalan a namurumuran seba ken siit,” “umaddang a napnuan sirmata,” “narimat nga agsapa,” “adal agtalinaed a kinabaknang nga awan makaagaw; kukua iti agnanayon,” “ipasnek ti agadal,” “balakad ni lolo,” “diploma,” “nadaeg nga entablado” etc.).

Malaksid ketdi no maikagumaanan koma nga iparang wenno ibaga iti kabarbaro nga akem, langa ken timek ken iti nasadsadia ken nasarsaranta a lengguahe, interesting ken lively ti daniw uray pay pammagbaga daytoy: bay-an nga adda ibagbagana ‘tay daniw imbes a mamagbaga laeng wenno adda bagbagbagaanna.

Kas koma iti daytoy naiduma a daniw a “Tiliwek Ti Layap” iti koleksion ni Ale Basi:

Iti kanito a dumges
Ti anniniwan ni limdo
Tiliwek ti layap
Iti dakulap ti rugso
Pagsalaek dagiti lames
Iti tapaw ti angin
Agtayabak nga agdisso
Iti rusok ti bangen.
No man ta malmesak
A mangtiliw iti layap
Ibulosko ti musika
A mangilung-aw kaniak
Pasgedak ti gartem
Iti rupa ti bulan
Iyappanko ti taraon
Iti rabaw ti dulang.
A, iti awan patinggana
A dalluyon ti biag
Sumallin-rumimbaw latta
Ti rupa ti tikag
Ngem no masiputak
A sumpeg ti didigra
Tiliwek ti layap
A pangbasnot-pangontra.

Wenno dagitoy a binnatog iti “Nagbatayak iti Ulep iti Imbaklayko a Lubong” iti met laeng koleksion ni Ale Basi:

Diak ammo no kasano ti pigsak a nangdupir
Iti dalluyon a nangirareb koma kadagiti bato
Iti teppang ti manursurdo a kabakiran ti biag.
Ti ammok: naaramidko nga inalaw
Dagiti agkarkarayam a gammagamma ken uray
Dagiti tukak a pinaragsak ti tudo: a nangsebseb
Iti kalgaw a tungpa kadagiti nasadut a ramay;
Ken nangdanum iti naatianan a basaw
A nangilili kadagiti agkakapsut a buntiek.

Maysa met laeng a desiderata dagitoy a daniw ni Ale Basi, mamagbaga ken mamalpalagip ken mamatpatalged ken mamakpakired. Ngem naidumada ta desiderata para iti bukod a bagi dagitoy ken nupay di latta maliklikan ti sumagmamano a cliché, naikkan ketdi iti naisalumina a fuerza babaen dagiti nakaranting a balikas ken panangibalikas ken nasagpawan kadagiti nabileg nga imahen a dadduma ket surealistiko iti estilo ni Federico Garcia Lorca (“pagsalaek dagiti lames iti tapaw ti angin,” “pasgedak ti gartem iti rupa ti bulan”) wenno iti burik dagiti primeval ken elemental a daniw-nakaparsuaan ni Pablo Neruda.

Kadagiti pay daniw a didaktiko ken estilo-desiderata, kas romantisista, adu, no di man amin, ti makuna a “moralista” wenno “moralizing” a verso nga agpanggep a mangibunannag wenno mangirikiar iti puro a kinalinteg, kinaimbag, kinasayaat, kinapintas, a kasla ketdin ti solo wenno ultimo a nakaisangratan wenno pakaisangratan ti daniw wenno panagsurat iti daniw ket tapno mangted laeng iti “moral lesson.” Wenno ‘tay agreklamo ken mangbusor iti kinakillo, kinatiri, kinadakes, kinalaad. Masansan ngamin a maipagarup nga epektibo kano ti daniw no addaan ranta a mangbalakad wenno manglawlawag wenno mangibagnos. Wenno mangkonkondenar iti kinadakes ken mangitantandudo iti kinaimbag. A kasla man maiparparang wenno maiparparangarang a ti mannaniw wenno ti persona a mamagbagbaga iti daniw ket maysa a morally-upright wenno ulidan ti kinaimbag, kinasingpet, kinasayaat wenno modelo wenno autoridad ketdi ti kinasirib ken kinalinteg.

Kitaentayo dagitoy a binnatog manipud iti “Margaay Pay Diay Bantay” iti koleksion ni Raquel Roma:

Awan ngamin bileg a mataginayon
Linteg dayta ti agdama a lubong
Kas ti bulong aglaylay agluom
Matnag maisina nagtaudanna a puon.

Ita nga aldaw adda bilegmo ken turay
Aramatem koma a taklin awanan gaway
Saan a pangidadanes panggundaway
Laglagipem, margaay pay diay bantay.

Ta adda malem iti tunggal bigat
Paglintegan lubong awan makasukat
Sika ita, ngem isudanton bigat
A kas iti agus a masukansukat.

Ken kasta met kadagitoy a maudi a linlinia manipud iti koleksion a “Dandaniw ti Kinamaag” ni Futuro Arte (a nangidaniw iti nadumaduma a “kinamaag” [kinapasindayag, kunniber, pannakikamalala, pammardaya, kinabuklis, panagkusit, panagririri, kdpy a makarimon wenno immoral nga ugali ken aramid] a masarakan iti uneg ken ruar ti sangakaarrubaan, pagtaengan, ofisina, pagobraan, profesion, pampasahero a lugan, paglalabaan, kdpy) nga agpanggep a kasla agpaay a proverbio wenno kas quotable quotes iti moral a biag/panagbiag:

2.
aklonentay’ koma a maymaysa laeng ti perpekto-
nangato man inadal a tinurpos, adda latta riro

3.
agtalinaed latta a pagwadan ti adda maipakitana-
ngem iti sao pay laeng, ti aramid maitungtungkua

4.
ti dakes no mapenaan nagbungbong, agbakasion-
agbanag a kakaasi ta maikulong, agkonsumision

5.
agpaliiw a di agpampamay-an ita ta nasapa pay-
kadagiti minamaag-ugali kaopisina a pasindayaw

6.
panunoten no bassit diperensia, panagpasensia-
tapno awan ti ania man a dakes a pasamak a dumna

7.
isu, a narigat ti agsaosao awanan iti proeba-
ta kaso daytoy, a pakaibaludan iti pammardaya

8.
kasta ti biag, sapulen ti kanen iti innaldaw-
a mangted kenka iti kired, salun-at ken dayaw

10.
isu nga iwaksi ti amin a kinamaag a maikaniwas-
tapno grasia itden a naynay ti Dios a managayat

Wenno dagitoy nga angry lines iti “Bircogka, Barumbado Capay” iti koleksion ni Mr. BRH, a nupay nagibaga ken nasabrak a namagbaga, saan met nga actually namamagbaga iti nasayaat wenno umno ken limpio a balakad a pagnakman koma ti kinondenarna a birkog ken barumbado ngem ketdi ad-adda a namadakes la ngarud iti siguden a dakes:

Saan ka laeng a bircog
Barumbado ca pay
Manglimlimo agur-uray
Ti mabalinmo a luccuen
Ken idadanes ti panagbiagna.

Nalansica, managundaway
Ta amin nga aramidem
Maicaniwas ti nalinteg nga aramid
Estilom buloc, narugit
Casla carugrugit ta cararuam.

Aginaldaw awan aramidmo
No di mangloco ken mangallilaw
Baribar ti cararuam
Ket awan pagtungpalam
No di sica ken caputotam.

Manon ti ginundawayam
Tapno kinabircogmo agtultuloy
A mangracrac ti na-Diosan
Nga aramid ket dagitoy
Tawiden met laeng ti capototam.

Saan man ketdi ngata nga inranta wenno saan ketdi nga aware dagiti nagsurat a madasig kas didaktisismo wenno desiderasista ken moralista la unay ti tema wenno ti klase ti daniw ken panagdandaniwda gapu iti sabali a mentalidad mainaig iti daniw ken panagdaniw—a ti panagdaniw para kadakuada ket pammagbaga wenno pamalbalakad laeng, ket ti daniw para kadakuada ket maysa a medium wenno wagas wenno ramit a pangiwaragawag ken pangitandudo laeng iti moralidad wenno kinapintas ken kinaimbag.

Ngem no apay a daniw ti daniw ket tapno mangiparang ken mangipaay iti padas ken rikna. Ngem natural, saan met nga amin a padas ken rikna laeng maipapan iti kinasayaat ken kinalinteg. Saknapen, sakupenna amin a padas ken rikna, naimbag wenno dakes, nalinteg man wenno killo. Nga iti pannakaibunannag wenno pannakaipamutektek dagitoy a padas ken rikna, maammuan ken mabigbigtayo ti sabsabali a padpadas ken rikrikna ket iti kasta, datayo kas reader, kas audience, kas addressee, kas recipient, mabalin a matignaytayo, mabalin a maam-ammo ken mabigbigtayo a nalaing dagiti bukodtayo a padas ken rikna kas maiyasping wenno maigidiat kadagiti adu ken agduduma a padas ken rikna.

Ti mannaniw, nawaya ken addaan wayawaya, idaniw ken daniwenna amin a kayatna a daniwen ken idaniw. Wen, uray pay dagiti dina kayat koma nga idaniw ken daniwen. Agpartuat ken agiparang ken agipamutektek kadagiti barbaro wenno karkarna a padpadpadas wenno rikrikna kas wagasna a mangipaneknek wenno mangipasingked iti maysa a pudno wenno agdadata a kinapudno, naimbag man daytoy wenno dakes, kas naadaw iti biag/panagbiag. Ket ditoy a makipartisipar met ti reader/recipient a mangeddeng, mangaklon wenno mangumsi ken mangiwaksi ket babaen dagitoy a natignay wenno naabbukay kenkuana (reader) a rikna—ken padas met laengen, lalo met a limmawa wenno immuneg ti bukodna a pannakaawat wenno kapadasan iti bukodna a lubong wenno iti sapasap.

Kas ehemplo, kitaentayo daytoy daniw a “Nalpasen!” manipud iti koleksion ni Marc Jacob:

Simmarabo ti naamo nga apros ti pul-oy iti uneg
Daytoy bassit a lubong a binalkot iti artipisial
A lamiis. Ala, ket dumanonkayo, a!
Kasla dayta ti yaw-awis ti naalikaka iti pannakatikapna
Ken ti pannakatubayna a pigurin ti lakay nga Igorot
Nakasuako ken nakakalladay iti upigan.

Nagsabat dagiti maililiwan a mata
Simmaruno dagiti di mapengdan a rinnisiris
Dagiti kasla kape ken gatas a kudil
Naparnuay ti lamuyot iti isem ken arasaas a mapengdan
Ket ti bara nagkarayam a kasla aweng ti kutibeng
Kadagiti urat a nakayayusan iti bileg-rugso
Ken ragsak a nangkidag iti palalo a bitekbitek.

Daytoy ti lubong a nangidusngo iti apagbiit a panagdamsak
Kadagiti ima ken saka; sinnanggol, dinnuron, kinnepkep
Minnatmat a sarunuen dagiti banang-es
Ken panagtipon iti lanit ti bagi a galisgalis
Dagiti maipasngay a darikmat.

Nalpasen.
Tumakderka ditan ta urnosem
Dagiti naiwarawara a gargaret nga imburindias itay
Ti ingget pigsa a bagyo. Urnosem koma metten, a
Dagiti nakuso a buok a pinungot itay
Iti apagdarikmat a damsak.

Saan latta a nagkir-in daytoy nakabaag a pigurin; di mapunas
Ti isemna a kasla mangyar-arasaas iti daytoy: Nalpasen!
Wen, nalpasen ti bagyo a nangdalapus iti uneg
Daytoy bassit a lubongko!

Iti dadduma, di bumurong a kednganda daytoy a daniw kas naalas wenno bastos, immoral, gapuna a saan a napintas wenno nasayaat daytoy a mabasa ken kas maysa a daniw. Ta mabalin a ti pareha ket agkamalala, wenno agayan-ayat nga agtutubo (a mabalin pay a menor-de-edad) a di pay nagkallaysa, ti kasla limed ken agdardaras a simrek iti “siled ti basol” tapno, ania pay, inda “agbasol.”

Ngem saan a basol ti daniw, saan a pakabasolan ti mannaniw, no naiparang laeng ti maysa a padas, no naiparikna laeng ti maysa a gagangay a kapadasan iti baeten ti dua nga agin-innayat wenno agpimpinnateg a nagsarak iti “bassit a lubong a binalkot ti artipisial a lamiis” ti maysa pay a denumero a siled a bambantayan ti maysa a kasla enkargado a pigurin ti maysa a lakay nga Igorot, ket sadiay, manen, “dinalapus ti bagyo” ti lubongna, iti “apagbiit a panagdamsak.”

Ngem apay ngamin a ti maysa nga umuna a mapanunottayo kas reader ket daydiay dakes wenno immoral nga aramid? Nga ipatotayo a posible nga extramarital wenno premarital sex wenno relasion daytoy ket bin-ig a derrep ken kinauttog la ti adda. Ania ketdi met no legal nga agassawa a napan nag-short time iti motel daytoy a pareha, adda kad’ dakesna, awan kad’ karbenganda nga agderrep ken aguttog? Ket ania ti dakesna, ania ti immoral no daniwam, no idaniwmo, ti padas ti panagderrep ken rikna ti panaguttog?

Ngem addada ngamin parparipirip iti daniw a kas man maysa a maikurkurimed daytoy a naaramid wenno aramid ket kas man a maysa daytoy nga illicit relationship. Saan a maymaysa ti kaipapanan/paripirip ti nadakamat a “bagyo” ken “damsak” iti daniw. Simbolo ken imahen dagitoy iti adu a panangipapan ken kaipapanan ket adda iti agbasbasa ti tunggal kabukbukodan a reading wenno interpretasion.

Ket ngarud, gapu kadagitoy nga adu a nagutugot wenno naarit ken nakaritna a reaksion wenno response, naballigi daytoy a daniw kas daniw ket nagballigi met ti mannaniw a nangiparang ken nangiparangkap iti rikna ti/iti padas ken padas ti/iti rikna.

Iti bukodko a panirigan, maysa daytoy a daniw kadagiti kapintekan ken kapintasan iti amin a daniw kadagiti amin a koleksion. Nababaked dagiti imahen ken nabibileg dagiti metapora a naiparang.

Kas pangnayon, adtoy ti maysa pay a daniw a napno iti makapnek a pikapik ken naganas a metapora/parparipirip ken kangrunaanna, nasaranta ken namsek ken rhythmic/musical a vocabulario ken lengguahe, ti “Ray-aw iti Panagmaymaysak” manipud iti koleksion ni Rosa Monte:

Nayanakak a lugpi ngem kompleto ti imak
Nasuruanak nga agbasa ken agsurat, ket nagduogak
A Bannawag pagpalpaak a pakabuyaak sukog-bulan
A ladawan artista, gutad arapaap a nagayat.

Ket iti panagmaymaysak nagtaraok sutil a panunot
Narasuk panaglayag a simmarut iti iti bidang baggak
A mangtakuat gameng a naitalimeng iti saklot
Tindek a nagsaltek iti ruangan usok a nakatangep.

Natinaan nalabaga a limsot iti nalinab nga usok
Gubuay areng-eng a samiweng naep-ep a ragutok
A duayya dagiti naglantip mawaw a sippit
A nangruros sennaay ken banios anek-ek a naglumot.

Rimkuas a nabanitog iti kawayan a papag
Ranitrit naigamer iti pul-oy panagsung-ab
Ngem bellad isem iti naparmek a sipnget
A nangagsep ganagan, dam-eg a bin-i a narukit.

Salun-at namsek a busel a nainaw iti tagainep
Sabong ti sirmata nga andingay mawaw nga anek-ek
A maila iti nakaparsuaan ngem naipaidam a ragsak
Rabak parmata a nangsurdo nagduog nga arapaap.

Alikuteg nga utek a nagderrep iti darepdep
Maaddaan kapungan a diro nakas-ang a kararuak
Tapno masukog saringit, inaw a panunot kudidit
Daytoy piman a lugpi, ray-aw iti panagmaymaysak.

Manen, agreklamo la ketdi dagiti moralista ken konserbatibo. Ta ania met, daniw maipapan iti maysa a lugpi a nupay kasdit’ kasasaadna ket “kompleto met ti imana” ket ngarud maparagsakna latta nga agmaymaysa ti bagbagina iti tulong ti “sukog-bulan a ladawan artista” iti Bannawag. Ngem, manen, nagballigi ken naballigi ti mannaniw a nangiparang ken nangipabur-i iti naiduma a padas ken rikna a “mamagtaraok” met iti “sutil a panunot” ti makabasa, mangsuot iti daydiay nakaparsuaan a libido ti agbasbasa.

Mainaig met laeng daytoy iti garit a didaktiko ken moralistiko ti kaaduan a daniw. Ket addada met “angot-simbaan” wenno “nakalumlom iti lubnak ti relihion” kadagiti naisalip a dandaniw. Dagitay nangiparang iti kaaduanna ket pasimudaag wenno palnaad ken ballaag nga apokaliptiko maipapan iti kinadangkes ti/iti agdama a lubong mainaig iti kinaagum ken kinabuklis iti poder/turay ken panagraira ti gubat, kriminalidad/terorismo, immoralidad, panagabuso iti nakaparsuaan a pakaigapuan met ti adu a didigra ken kalamidad, etc.; ken ti umadani a pannakaukom dagiti managbasol ken/wenno pannakasubbot dagiti nalinteg. Wenno saan met, dagitay kadawyan a kasla literal a kasaba wenno saritaan/sarsarita maipapan iti pammati ken relihion a naadaw, siempre, iti Biblia.

Pagarigan daytoy “INRI” ni Val Zed:

Immaweng trumpita
Iti uppat a suli;
Nagkallatik pakdaar
Dua a tapi a bato
Ti tulag, nagpingki
Ti unget a kasilpo
Daydi pangta
Nailuod nga Eden…
Addaytan pilid
Um-umkis Apokalipses
Mangbirbirok anag
Uppat a letra
Iti lulonan
Lalaki
A nagkoronat’ siit…
Umaw-aweng trumpita
Manglukag nairidep
Nga arban tapno
Sapulendat’ ridaw
Pannakaisalakan;
Ta silalayaten
Kampilan
Ti ukom
A mangsentensia
Basol
Ti lubong…

Ken daytoy “Tallo a Suli” ni Raquel Roma:

AGSAPA
Agmatuon
Sumipnget;

Simbolot’ kinapudno!

Bayangbayang
Simbolot’ bileg
Di kabaelan ti tao…

Maysa, dua, tallo
Dalan pannakaammo…

Bilang nga umuna
Punganay ti pigsa…

Maikaddua, panagsagana
Maikatlo, panangibuat,
Maysa, dua, tallo!

Daytat’ padeppa
Tandat’ panagsagaba
Anak ti Tao.

Idi, ita, inton bigat
Agsapa
Agmatuon
Sumipnget…

Bileg bayangbayang
Susuon padeppa
A mangsultop
Tallo a tarumamis,
Lansa!

Wenno daytoy “Ti Literatura” manipud iti koleksion ni Rosa Monte:

Instrumento ti ayat ti Dios iti parsuana
Punganay a literatura idi binagaanna da Adan ken Eva
Liklikan maiparit a bunga iti ikut ti minuyongan
Ngem naikulboda iti sirib ti uleg a mangyawawan
Ket awit babawida a napagtalaw iti hardin ti namnama
Umuna a panagturay hustisia iti planeta a daga.

Pateg iti Dios napilina a parsua ti maikadua a literatura
Iti impalapayagna ken ni Noah agaramid daong a salakan
Dagiti imbagana a parsua, taraon ken dadduma a kasapulan
Kinatawaan ken inumsi dagiti kalugaranna ngem nagpakumbaba
Nagtudio iti bilin, awan riper ken sulit, ket naisalakan
Iti layus ti lubong, umuna nga ani supapak ti pammati.

Nayuged maikatlo a literatura, alagaden tao panagdaliasat
Sangapulo A Bilin ti Dios ken ni Moises inyawat
Pakdaar a tungpalen, kired iti sippayot sipnget
Kawar panagkakabsat a dur-as sibilisasion, ngayed ti lubong
Ngem adda latta tao nga adipen uleg a manulsulisog
A ligsay kinalinteg, gubuay pannakaitao Apo a Hesukristo.

Alpha ken Omega ti pagwadan a literatura
Uged a ruk-at kinamaag, linay iti nasimbeng a panagbiag
Ken silaw a bumangon panakaitublak, balitok a linabag
Damili iti kaman, turay ken kagimongan a talged
Sarusar nga ubbog pagsakduan sumaruno a bigat
Salun-at ken sarming a tumangkayag iti lawag.

Wenno uray daytoy “Imago Dei” manipud iti koleksion ni Angelo Romero:

Patiendaka, Dios, ngem dida patien
Dagiti balikas a sasawem. Ngamin
Agtartaray ti dara dagiti iblis
Iti anges dagiti ay-ayatem
A makikamalala kadagiti natnag a kerubin!
(Di pudno a mataykanto ngem iti kanito
A makanmo ti bunga ti kayo
Ti pudno ken palso kaskanton iti Dios-Apo!)
Kas ken Moises, iburak ti tao dagiti tapi ti bato
A makidanggay iti kanta ken sala ti diablo
A mangtakuat iti rag-o ken paraiso
Iti ashera dagiti Nietzche, Hill ken Tilton
Natayka kadi nga agpayson Dios, iti templo
Iti isip? Iti puso? Iti tagaang ti delubio?
Gapu iti kinasirib ti tao ken rigat a nakaro
A mangpatapuak kenka iti nailangitan a trono?
Dinto latta marpuog ti templo dagiti demonio
A maibunubon kadagiti pagkallasawan ti tao:
Yaalsa. Panagpapatay. Panagtakaw. Terorismo
Panagsang-at iti rangkis ti kinatangsit
Ti panangdios iti bagi. Iti bileg ken sirib
A mangburak iti puso ni Kristo Jesus
A punganay ti panagwayawaya nga umarakup
Iti rangkap ti imahenmo nga aganninaw
Iti maikatlo a mata ti sangkataoan a mangpaad
Ti kinalaad ti panaglikud ken allilaw
Wenno ti di pannakasursuro iti pudno ken umno
A maadaw kadagiti maadi-adi a pannakaikulbo
A kambas ti tagiuray a panaglupos
Iti rupam a rupak iti pasnaan ti pannubbot!

Manen, saan ketdi a pakalagidawan met no daniwan wenno idaniw ti maipapan iti pammati wenno relihion wenno ti debosion ken panagrukbab iti Dios. Ngem manen, nadudog metten ti kakastoy a tema iti daniw (aglalo iti daniw-Iloko) ket no di aluadan wenno liklikan nga aramaten dagiti maulit-ulit ken madagdagullit a balikas ken prase, kasta met dagiti kadawyan a topiko (kas koma ti maipapan iti Mannubbot, pannakaukom, ken dagiti pagaammo unayen a sarsarita wenno pakasaritaan ken paspasamak iti Biblia kas koma iti pakasaritaan da Adan ken Eva, Noe, Moises kdpy) agtinnagda a cliché wenno kas “sarsarita-idi-ugma” a makauman ken awananen iti kidag wenno bileg. Uray pay no apokaliptiko wenno mamalpaltiing/mamalballaag, agtinnag latta a moralistiko a mangaskasaba wenno mamalbalakad a kasla ‘tay sermon ti padi wenno pastor wenno ‘tay di maikaskaso a pakdaar-a-kasla-pammutbuteng ti maysa a self-appointed a doomsday prophet.

Kadagiti ehemplo a daniw iti ngato, mas naballigida koma no naidaniwda iti naindaniwan a timek a ‘tay “adda ibagbagana” imbes a basta naidaniw lattan a mamagbaga/mangaskasaba a naisurat a naimpluensiaan/naadaw a mismo kadagiti capitulo ken versiculo iti Biblia. Kayatko a sawen, agkamtudda iti naun-uneg ken nalawlawa a panangimutektek ken panangipamutektek. Saan a naan-anay ti panagaramat dagiti autor iti figurative language, nangruna kadagiti metapora ken simile ken personifikasion, tapno nasadsadia koma ti timek ti/iti daniw uray pay mangaskasaba daytoy. Kas pagarigan, saan a naindaniwan ti prase a “simbolot’ kinapudno” wenno “simbolot’ bileg” aglalo ti “tandat’ panagsagaba” ta malaksid a nadudog dagitoyen, agtutunnalda unay kas deklarasion. Saanen a nasken nga ibaga a “simbolo” wenno “tanda.” Saanen a nasken nga ilawlawag wenno ibutaktak a simbolo wenno tanda ti kastoy wenno kasta a banag ta awan no kuan pagpampanunotan wenno ngalngalen ken nanamen ti reader no iburandismo metten amin a bukel ti utong, kas pagsasao.

Nabileg met dagiti rikna ken padas a yallatiw ti kasla examen de konsensia ti maysa a persona iti tao ken kinatao kas imahen wenno ladawan ti Dios iti “Imago Dei” ngem pangapsuten ti naindaniwan a takder ken timek ti/iti daniw ket ad-adda a tumpaw ti panangaskasaba gapu kadagiti naaramat a familiar a balikas mainaig iti Cristianismo ken gapu iti nakadidillaw a pannakaibalikas iti balikas ti maysa a mangaskasaba (imbes a mannaniw).

No mangasabatay’ man iti daniw, padasentay’ nga ikasaba ti daniw ti/iti kasaba, a saan ket nga idaniwtay’ lattan ti kasaba kas kasaba. Agdaniwtayo imbes a mangasaba laeng. Parimbawen ken pagtalinaedentay’ ti mannaniw iti maysa a mangaskasaba, imbes a ti mangaskasaba ti rumimbaw iti maysa a mannaniw.

Kitaentay’ daytoy “Pangngarig-Eskatolohia” a parupa a daniw manipud met laeng iti koleksion ni Angelo Romero:

Adda sang-aw iti ungkay ti bulong
Nga agtinnag inton magangon daytoy
Nga agbalin a tapok. Matabas a murdong
Ti puon ti siklo-
Ti tao nga agmauyong!
Awan ti agtedted a dara iti urat
Ti lasag a mangikari iti dam-eg nga agtapuak
Iti bituka nga apon ti kararua. Subboten kad’
Ti bagim a maisebba iti apuy ti rumisak a babak?
Ikut ti bagnet nga ulep ti apuy a lumbuak
A manguram iti law-ang a manglukat
Ti langit a taeng ti Dios. Malang-ab
Ti sabidong ti panagdamsak a di maalat-at.
Agbugsot ti lubong iti alipaga ti gubat
Iti dung-aw dagiti mangabak ken maabak;
Anglem ni Patay ti matabbiraw a linak. Tinnag
Ti rapas a puso ken dakulap.

Marpuog ti simbaan no isubo kenka ti sairo
Ti ostia ken arak ni Kristo;
Agkalangiking indulhensia ti kopa ti riro. Konsierto
Ti peke a trabahador ti Apo.
Maulit-ulit ti gubat da Kristo ken ti Diablo
Iti tay-ak dagiti natangig a puso;
Sungrodan ti bileg ti tabbaaw ti bibigmo. Agsarko
Ti panaglikud ken pannakikamalalam iti palso.

Aguggot ti langit ti agawid
Nga isip a suknalan ti sirib;
Ikawesko kenka ti kabal ti bagik. Sagitsit
Ti kararuam nga agur-uro-
Iti sangataaw nga amit!

Pangaskasaba pay laeng met ti pakabuklan daytoy a daniw. Ken maexpektar latta ti adu a cliché wenno trite ken pangapsuten a phrases (“agbalin a tapok,” “tao nga agmauyong,” “maisebba iti apuy,” “langit a taeng ti Dios,” “agbugsot ti lubong,” “alipaga ti gubat,” “anglem ni Patay,” “ostia ken arak ni Kristo,” “kopa ti riro,” “peke a trabahador ti Apo,” “gubat da Kristo ken ti Diablo,” “natangig a puso,” “tabbaaw ti bibig,” “pannakikamalala iti palso,” kdpy) ken ti boses-panangasaba. Ngem, at least, naikagumaan ketdi itan ti mannaniw—ti kinamannaniw ti mangaskasaba, ti rimmimbaw met. Nabileg met ti sumagmamano nga imahen ken metapora, nangruna ti adda iti maudi nga stanza: “Aguggot ti langit ti agawid/ Nga isip a suknalan ti sirib.” Ken napipigsa ti kaaduan a balikas ken panangibalikas ket addaan naiduma a kidag ken kidar ti pakabuklan ti daniw.

Kakastoy met la ti dadduma pay a daniw iti sibubukel a koleksion ni Angelo Romero. Kaaduanna a nadadagem a parang ken ballaag-palnaad-palagip iti nain-apokalipsisan a pagpagteng ken ti agur-uray a gasat wenno kalak-aman ken panungpalan ti tao, ti kararua ti tao, ken ti lubong. Madlaw ketdi a batido wenno veterano a mannurat ti autor ta laklakaenna laeng ti agpartuat ken agaramat kadagiti fuersado a balikas ken autorisado a linia ken tertermino ken nagnagan iti teolohia ken filosofia tapno maiyebkas iti natibong ken naallangogan dagiti verbo ti pangngarig ken pakdaar-paltiing. Madlaw ti fuerza ti kaaduan a daniw/panangidaniw saan la a babaen dagiti napili nga strong words wenno strongly worded a binnatog ngem uray pay iti pakabuklan ti tunggal daniw a namurumuran, ken bin-ig nga aggibus a maingudo, iti exclamation points (!).

Ti laeng maysa pay a masintir iti kakastoy a daniw maipapan iti pammati ken relihion, aglalo no arkosan wenno binggasan kadagiti saan a kadawyan a balbalikas wenno tertermino iti teolohia ken filosofia, nangruna no agdakamat kadagiti nagnagan dagiti teologo ken filosofo, a di agaramat ti autor iti footnotes wenno pangilawlawag, matikaw wenno maulaw ti dadduma a readers. Pagangayanna, limitado no kua ti audience ket adda laeng kasla sumagmamano a kasla nakaisangratan ti daniw, wenno sumagmamano a kasla pinili ti mannaniw a pangisangratanna iti daniwna. Ipatonto pay ketdi ti dadduma a kasla iranranta ti mannaniw a ramenan kadagiti nauuneg wenno karkarna a balikas ken termino ti daniwna tapno agparang laeng a kasla nakaun-uneg wenno di maaw-awatan ti daniw ket iti kasta makuna a napintas ti daniw (ta adu ti mamati a no di kano maaw-awatan ti maysa a daniw, kayatna a sawen, napintas kano).

Kas pagarigan kadagiti daniw ni Angelo Romero, saan a kalakala a maawatan a dagus ti gagangay a reader no ania ti “eskatolohia” wenno “soteriolohia” wenno “angelolohia” ken dadduma pay kasta met dagiti Latin words/phrases a naaramat wenno naibudi. Kasta met nga adu ti agngatangata no sinno kadi, aya, da Hill ken Tilton (nupay adu met ngatan ti makaammo ken ni Nietzche)? Kapilitan nga agsukisok ti reader iti dictionary, encyclopedia wenno internet.

Ti nalatak a daniw a “The Wasteland” ni T.S. Eliot, nairanta a narikut ken parikut a basaen/awaten ta nagaramat ni Eliot iti nakaad-adu ken agduduma a reference, tertermino ken nagnagan nangruna iti mitolohia ken filosofia kdpy. Ngem sumangkaatiddog met ti footnotes nga impasurotna tapno maaddaan iti naan-anay a pagsukisokan ti reader. Uray pay ni Balagtas iti “Florante at Laura,” inanusanna ti nagipan iti footnotes kas pangilawlawagna kadagiti inusarna a nagnagan ken karakter iti mitolohia. Iti Literatura Iloko, naanus met da Appo Prodie Gar. Padios ken Reynaldo A. Duque nga agilanad iti footnotes no agusarda iti teolohikal/biblikal wenno ganggannaet a tertermino kadagiti daniwda.

(ADDANTO TULOYNA. Padaanan: Prosa a daniw wenno daniw a prosa, wenno prosa a prosa?)

—————————————-

Notes:

1. Aragon, Roy V., “Padpadasli, Barbarengli: Sangkabassit a Pammaliiw kadagiti Paliiw ken Agpalpaliiw iti Contemporario a Literatura Iloko,” http://mannurat.blogspot.com/2004/10/padpadasli-barbarengli-sangkabassit.html , 2004.

2. Aragon, ibid.

3. Beltran Jr., Herminio S., “Ang Daniw sa Panahon ng Sigwa: 1969-1972,” iti Tinig 2: The Living Voice in Conversation (Manila: University of the Philippines Creative Writing Center, 1995), pp. 4-12.

4. Ti itudo ni Beltran a modernista kano a dandaniw ket dagitay socially-conscious wenno socio-political a daniw wenno daniw-protesta.

(reposting my analysis on an ilokano short story writing contest [actually stories published in Bannawag Magazine in 2007] where i sat as one of the judges)

PILI KEN PANAGPILI: BALLIGI DAGITI NAISALUMINA KEN NASUDI
Ni Roy V. Aragon

“A writer should not provide solutions but describe a situation so truthfully that the reader can no longer evade it.”  — Anton Chekhov

“Fiction is realer than real.”  — John Updike

In reality the duty of a writer—the revolutionary duty, if you like—is that of writing well.  — Gabriel Garcia Marquez

Mapadayawanak a makipagpili kadagiti kababakedan ken kapipintasan a sarita iti T. Gabriel Tugade Awards manipud kadagiti naipablaak a sarita iti Bannawag iti 2007. Maysa a naisangayan a gundaway a mapusganka a maysa a mangpili, mangadal, manganag, mangsagat, mangdesidir iti maikkan iti gunggona wenno puesto iti maysa a salip iti panagsuratan. Saanka laengen a kadkadawyan a reader ngem umagpangka a kas reader-judge, agbasa tapno mamaliiw ken mangeddeng. Adda ganasna ti agpili ngem adda latta met risgona. Amangan ket no ‘tay pilim a kunam a nasudi ket kuggangi met iti sabali. Wenno, ‘tay pili a pili, makapilit’ durgi. Saan ngamin nga agpapada ti pili ken panagpili, ti panagbasa ken panangbasa, ti tunggal maysa kadagiti kameng ti hunta ti hurado ken/wenno kadagiti dadduma nga adu nga agbasbasa nangruna ket dagiti mapagpilian a sarita ken naipablaaken iti Bannawag.

Nagtalinaedak latta ngarud kas gagangay a reader iti innak pannakipagpili. Nupay uray kas gagangayka a reader, no daytay saanka la nga agbasa tapno malinglingay wenno matignayka ngem ketdi ‘tay mangimutektek ken mamaliiwka met ket mangidasig ken mangisingayka latta kadagiti patiem a nasayaat wenno nasamay ken naballigi (kasta metten, dimo maliklikan, nasken nga agkomentoka, agdillawka, ibagam ti namkuatam no apay a kasdi ti pilim ken panagpilim, no ania dagiti ninamnamam ken dagiti nakaupayam). Saanakon a nagbatay unay kadagiti patpatiek met a teoria wenno pilosopia iti literatura. Panagriknak ngamin kadagiti nabasatayo a sarita iti Bannawag iti 2007, arigna adda amin pagpapadaanda iti man tema, balabala, estilo wenno timek ken lengguahe. Saan met a gapu ta “para-Bannawag laeng” dagitoy a sarita a saan ket a “para kontes” a sarita. Itan, saantayo koman a kunkunaen a maiduma ti sarita a nai-Bannawag wenno para-Bannawag kadagitay sarita nga iranranta ni mannurat nga isalip kadagiti pakontes iti panagsuratan. Patiek nga adu a mannurat itan nga agipatpatulod iti Bannawag ti mangputar ken mangted iti saritana a saan la a parapablaak ngem ketdi ‘tay paralaban iti salip. Ta adda ngaruden daytoy Tugade Awards. Nupay karbengan ketdi ti Bannawag ti agipablaak iti pilienna a sarita kas mayalubog iti maan-annurot a policy iti editorial. No man ketdi ta kunatayo a “pang-Bannawag” latta dagiti maipabpablaak a sarita, adda labitna a talaga a kakasta ti adu wenno adda a masursurat wenno sursuraten pay laeng ti kaaduan a mannurat nga Ilokano nga agipatpatulod iti obrana iti Bannawag.

Kangrunaan ngarud a nagbatayak a nagpili—kinapudnona daytoy ti napagnanaminganmi a hurado a nangruna a kitaenmi—ket ti kinaisangsangayan wenno nakaidumaan ti maysa a sarita. Novelty, kunada. Piliek ngarud ti patiek a naisangsangayan a sarita. No adda. Wenno no adu. Ti panagpili ket panagduktal met laeng, panagdiskubre amangan ket no addan kadagitoy a sarita ‘tay nabayagen a sapsapulen wenno dukduktalentay’ a “The Great Ilokano Fiction” a makuna. Naynay met, no di man standard operating procedure, nga iti tunggal pasalip, tunggal panaghurado, tunggal panagpili, kangrunaan a panggep ket tapno makatakuat kadagiti maipagtangsit nga obra a pakailungalongan ken pakaidur-asan ti Literatura nga Iloko. Ta dayta met ket ti raison d’être wenno namunganayanna no apay nga adda dagiti maisayangkat a pasalip: tapno mataginayon, tapno mapabaknang, tapno mapabaludbod pay ti bukodtay’ a literatura ti/iti kabukbukodantay’ a pagsasao.

Panagtakuat, panagduktal ngarud daytoy nga aramid wenno gapu. Ket tapno adda maduktalan ken adda matakuatan, ikagumaan dagitay mapusgan nga agbirok ti makadiskubre iti daytay masao a naisangsangayan nga obra. ‘Tay naidaddaduma no maidilig kadagiti siguden nga adda wenno nalpasen a nasurat ken naipablaak ken nabasan ti kaaduan. ‘Tay naisalumina wenno ketdi ‘tay kabarbaro no maipadis kadagiti naglabasen a dekada wenno siglo iti man literatura nga Iloko wenno iti Filipinas wenno iti sangalubongan a literatura.

PAGPILIAN, NAGPILIAN, NAGPILPILIAN

Disiotso a sarita ti naiyawat kadagiti hurado a pagpilianda iti lima a mapangabak:  Ni Dalusapi ni Danilo B. Antalan (Enero 1); Ti Bagyo ni Samuel G. Corpuz, Jr. (Enero 15); Idi Inyawid Ni Manang Ti Nobiona a Koreano ni Dulce Amor Mariano (Enero 22); Virus ni Neyo Mario E. Valdez (Peb. 5); Ti Balay Ni Major Sato ni Joel B. Manuel (Abril 2); Pinadis ni Giovanni Palomares (Hun. 18); Ti Ayat Ni Pari TR ni Efren A. Inocencio (Hul. 23); Manso ni Fernando B. Sanchez (Set. 10); Simmawa ni Arnold P. Jose (Set. 17); Agpapadakami Amin ni Errol L. Abrew (Set. 24); Igaaw ni Federico T. Ilac, Jr. (Okt. 8); Panniki ni Charlie P. Pinto (Okt. 15); Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela ni Claire A. Sumahit (Nob. 12); Ti Agdadait ni Aida C. Tiama (Nob. 19); Awan Ti Agmamanok a Palag ni Efren A. Inocencio (Nob. 26); Bulan-Danum ni Arnold C. Baxa (Dis. 3); Ni Mayyang iti Biagda ni Crisostomo M. Ilustre (Dis. 17); ken Saan a Maymaysa Ti Aldaw ni Errol L. Abrew (Dis. 24).

Iti bukodko a listaan, sakbay a naawatko dagiti disiotso a pagpilian, adda nailistak nga aganay a 45 a sarita a kualipikado iti salip. Ket agsipud ta nabasak metten iti Bannawag dagitoy a 45, nagaramidak pay ketdin iti bukodko a longlist, sa idi kuan, shortlist. Madakamatko laeng ditoy, nairaman iti damo a longlist ken shortlistko dagitoy a sarita: Dagiti Nakilinong iti Lubong ni Joel B. Manuel (Enero 8); Luvtxt ni Danilo B. Antalan (Peb. 12); Saretset Ti Manteka ni Evelyn T. Tejada (Peb. 19); Ama Macario ni Jake F. Ilac (Abril 30); Kabigbigaan ni Joel B. Manuel (Hun. 25); Lucia ni Federico T. Ilac, Jr. (Hul. 16); Tomtom ni Onofrecia I. Ibarra (Agosto 6); Operation Gayyem ni Joel B. Manuel (Agosto 13); Rignas ni Jake F. Ilac (Agosto 20); ken Ti Nayaw-awan ni Prodie Gar. Padios (Okt. 8). Ngem agsipud ta awanda iti 18 a naiyawat a sarita, binaliwak ngarud ti shortlistko. Kaaduan ketdi kadagiti adda iti naited a 18 a sarita ti siguden a shortlisted kaniak.

Rinanggok amin a sarita a mapagpilian. Dagiti pilik a top ten dagiti sumaganad:

            1. Ti Balay ni Major Sato

            2. Agpapadakami Amin

            3. Ti Agdadait

            4. Ni Dalusapi

            5. Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela

            6. Pinadis

            7. Igaaw

            8. Manso

            9. Simmawa

            10. Idi Inyawid Ni Manang Ti Nobiona a Koreano

PANAGPILI, PILI, NAPILPILI

Iti panagpilik, malaksid iti panangimano iti novelty wenno kinaisangsangayan, pinadayawak dagiti mannurat a nangipamatmat ken nangipasnek iti craft wenno kinasiglat ken kinasamayda kas fictionists ken literary artists. Wenno kadagiti mannurat a mangipaneknek iti saan nga ang-angaw nga effort ken panagpadas a mangpapintek pay kadagiti wagas ken estilo nga ammoda. Inikkak iti amang a puntos dagiti nangsangal a sibaballigi iti inkagumaan wenno pinadasda a panglakagan wenno teknik. Rebbengna laeng a magunggonaan ti labor of love dagiti naanus, napasnek, dedicated, napudno a writer-artists.

Maysa kadagiti inikkak iti importansia ket ti exposition, exploration ken treatment dagiti mannurattayo iti realidad iti piksionda. Agsipud ta amin dagiti sarita a mapagpilian ket naputar iti realistiko a wagas wenno panirigan (kas maigidiat iti fantasy wenno speculative fiction), maysa ngarud a kangrunaan a kinitak no agbatbatay wenno nabukel met la amin iti realista nga esensia, rukod ken lubong dagiti agbibiag, dagiti pasamak ken pagteng, dagiti panawen, dagiti lugar, kdp. Masapul a naibatay, ngem saan a nasisita a naibasar, iti pudno a biag ken panagbiag. Masapul a napudno ken agdepende iti kinapudno wenno realidad wenno kinakappapati. Saan ket a ‘tay di nakappapati-ngem-pudno. Saan a mabalin a gapu ta fiction kunatayon ket laenglaengentayon ti agparsua ken agpartuat kadagiti di nakapapati a karakter, pagteng ken bambanag. Ti arte, mairaman ditan ti literary arts, kuna ni Aristotle, ket imitasion ti biag, ‘tay pudno a biag. Nasken ngarud a nakapapati, lohikal, natural nga imitasion ti pamay-an ‘tay mannurat, nangnangruna no mammutar ‘suna iti disiplina ti realismo.

Masansan a ti maysa a nasidap a reader, agkuretret ti mugingna no adda masagangna iti basbasaenna a realist story a di nakapapati a pasamak, aramid, wenno situasion a di mayannatup iti realista a taray (koma) ti sarita. Wenno uray iti mabuybuya a realist a soap opera wenno pelikula, masuron ketdi pay ‘tay agbuybuya no illogical dagiti pasamak, no saan a natural ti sasawen wenno acting dagiti bida ken kontrabida, no wardiwardi ti production design (kas koma no ti time ken setting ket 1980s ket makakitaka met kadagiti moda wenno bambanag nga adda iti agdama a panawen), ta kasla lattan in-insultuen ti scriptwriter ken director ti pelikula ti bukod nga intelligence ken sensibilidad ti agbuybuya. Nasken a no agbasaka iti realista a fiction,  uray no maibagbaga a “bunga wenno partuat laeng ti nasariwawek nga imahinasion,” nasken a makombinsirnaka, mapamatinaka, maallukoynaka nga awan panagduaduam ken panagkitakit ket madlawmo laengen a pasetnakan, paseten ti bukodmo ken sapasap a biag ken realidad ken existence, ti basbasaem nga obra.

No realistiko ti suraten ket realist mode ti panangsurat, iramanko a kitaen no nakapapati ken epektibo ket makaabbukay ken makaawis met laeng ti description ken exposition ti autor kadagiti tao, lugar, pasamak ken bambanag iti sarita. Paset ti realista a fiction ti realistiko met a panagiparang ken panagiladawan ken panangilugar. Nangruna iti panangtrato iti karakter, wenno characterization. Madlawko nga addan sa sadsadut ti kaaduan a piksionista iti Iloko a mangyam-ammo a nalaing, mangiladawan ken mangi-situate kadagiti agbibiag iti saritada. Adda dagiti mabasbasak a sarita a di pay malagip met ti autor nga idescribe ti karakterna ket agpannuray lattan nga ipaduyakyakna a babai wenno lalaki daytoy (obviously, babaen no kua iti nagan wenno pangawag a manong, manang, tata, nana, uliteg, ikit, lolo, lola) wenno lakay, baket, ubing, baro, balasang ngem dina pay maikagumaan nga iladawan met, piman, ti uray langa wenno gunay ti karakter. Pagangayanna a makaammon ti reader a mangimadyin iti isipna iti langa ken kalalanga ti basbasaenna a karakter. Wenno no adda dibuho wenno ilustrasion ti maipablaak a sarita wenno nobela, daydiay lattan ti pamalatpatan ti reader iti langa wenno pamuyaan ti karakter ta sadut met nga idescribe ti autor actively wenno uray passively mainaig iti tone, mode, rhythm wenno setting ti sarita.

Kas kuna ni Jose Y. Dalisay, maysa a premiado a piksionista ken propesor iti literatura: “It isn’t enough to say that a character is ‘attractive’ or that an event was ‘memorable,’ or to talk about ‘the lost of freedom and the absence of justice’ and ‘the pernicious effects of poverty.’ The fictionist has to render these ideas in physical form, in fresh but convincing situations that will suggest or provoke reactions like ‘wonderful’ or ‘depressing’ without actually using these words.”

Nakapapati a panangitao, panangilugar, panangipagteng. Superior a panarsarita ken lengguahe. Makaallukoy ken makaaring a karakter ken manarsarita. Makatignay ken makaarit a panangiparang ken panangilamina. Talugading amin dagita ti sarita a Ti Balay Ni Major Sato. A nangkombinsir kaniak tapno iyunak iti puesto ken piliek a maysa a naisangsangayan a sarita iti 2007 wenno uray kadagiti naglabas a tawen. Ngamin ket masapul a napudno, convincing, nasken pay a maikagumaan ti autor a factual, agsipud ngarud ta agpanggep a historical daytoy a putar wenno agbatay iti pudno a pasamak iti napalabas (idi panawen ti Hapon, iti World War II). Ket natungpal dayta ti autor babaen ti nasiglat a panangpilina iti medium a pasalaysay, a pagsawenna a mismo ti karakterna, pagestoriaenna iti bukodna a panangisarita iti pakasaritaanna a pakasaritaan met ti ilina ken pakasaritaan met ti pagilianna. Dayta met ti nangruna a nangarit ken nangkarit kaniak: ti kinapudno ken kinapintek ken kinabileg ti lengguahe ti/iti sarita. Iti bukodko a pamanunotan, naisalsalumina ti kastoy nga estilo ti panangisarita iti sarita ken panangiyam-ammo ken panangidasar iti karakter nupay addada idin kakastoy a teknik a naaramat ket malagipko, maysa ti sarita met la ti autor (ti pinangabakna iti Palanca idi 2005 a Ti Galienera, Ti Ili, ken Tallo a Kronika, iti maysa a pasetna). Iti panangwaya ti autor iti karakter tapno daytoyen ti makaammo (nga awan madlaw nga intervention wenno manipulasion ti autor) nga agsalaysay iti bukodna a nakasaysayud ken nakanatnatural a panagsao, idiar, nuances, expressions, ken timek, nadagup ken nairekord sadiay amin a kabukbukodan a galad ken garit, natipon aminen sadiay nakapapati a tattao, luglugar ken paspasamak. Saan la a dayta, ammo ken am-ammo unay ti autor ti karakterna, nakasiksiken ken detaliado ti deskripsion ken naratibo ket maanninaw ti komprehensibo ken ekstensibo la ketdi a research nga inwayat ti autor iti materialna. Ammo ti autor ti linawlawatna maipapan iti propesion ken mision ti maysa nga allawagi—ti maysa a maestro nga allawagi. Saan a nagpugpugto, uray iti historical background ti sarita.

Dagitoy ti nakaidumaan ken pakaidumaan daytoy a sarita ken ti gupitna kas naisangsangayan wenno kunaek a maysa a tour de force a sarita nga Iloko. Mainayonko laeng a no maipadis daytoy a sarita kadagiti dadduma a sarita a nagpadas met iti kastoy a medium wenno estilo (autobiographical babaen ti interview wenno iti surat (letter), journal wenno diary), adayo ti pangitarayan daytoy. Saanak a kombinsido, kas pagarigan, kadagitay’ sarita dita a kan’pay idi ket adda nakadadaan a surat wenno diary a masarakan ket aguddog ti sarita iti linaon daytoy a partikular a surat, ngem saan met a nakapapati ta nakadidillaw ti external a pannakibibiang ti autor iti nasao a surat. No koma ti surat ken nagsurat ket adda iti napalabas wenno iti maysa a partikular a panawen iti historical past, nasken koma a no ania ti uso idi a panagsurat, no ania ti adda idi nga estilo ti panag-construct iti balbalikas, no ania ti sursurotenda idi a grammar, spelling wenno ortograpia, wenno expressions, a, ket isu koma, a, ti en toto a mabasa iti nasao a surat wenno diary. A saan ket a ti metten agdama a moda ti panagsursurat ken sentence construction iti Iloko ti addan iti dayta a surat a supposed to be a nasurat idi angged, idi di pay uso ti sapin (karkarna, ta pati ti agdama nga annuroten ita iti umno a panagaramat iti “ti” ken “iti” ken “a” ken “nga” ket makita metten iti dayta antigo kano a surat!). Maysa pay, saan a makaanay nga agaramatka, kas pagarigan, iti daytay daan nga ortograpia ket pagbalinem a “quet” ken “quen” ti “ket” ken “ken” wenno suktam iti “c” dagiti “k” ket natalgedka metten a mangibaga a kadaanan dayta a surat, a nasurat idi panawen dagiti Kastila, Amerikano wenno Hapon. Malagidaw latta manen ti kinakappapati ti surat ken ti sapasap nga estoria ken sarita no mapagduaduaan ti kinaautentiko ken kinaantigo ti maiparang a surat-pakasaritaan. Aglallalon no saan a mangedngedan ti autor ket “isuratanna” ti karakter ket agparang a “kasla met la mannaniw wenno mannurat” ti nagsurat iti surat wenno journal ta nakasiksiken ken nakasigsigo, literary la unay metten, ti suratna ket saan a maitutop iti estado wenno edukasion wenno laingen ti maseknan a karakter nga akinsurat.

Kadagiti gagangay a maipabpablaak a sarita iti Bannawag, maysa a naidumduma ti Agpapadakami Amin. Iti man pannakaisarita ken pannarita wenno iti estilo ti pannakatrato ti maysa a timeless a moralista a tema. Adda maanninawan a kabarbaro a panglakagan wenno baro a panangestimar. Autobiograpikal ket arigna basbasaem ti biag ni Robinson Crusoe gapu iti marakronika a tun-oy wenno maranobela a tubay (maysa a kita ti bildungsroman a makuna no unnaten koma daytoy a sarita a kas nobela) ken detaliado a pannakaiparangna. Nasiglat man ti autor a nangpasiken, nangseksek ken nangiyababa iti daytoy nga atiddog a pakasaritaan ti maysa a mannipdut, saan la a kadkadawyan a mannipdut ngem maysa a master, maysa a kasla pickpocket artist ken escape artist. Manen, pagaammo unay ti autor ti karakterna ken ti bokasion daytoy. Saan nga agkarkarawa. Saan met a bastabasta ngata a panagsukisok ken panagsukimat ken panagpaliiw ti impakat ti autor tapno makarangkon iti facts maipapan iti opisio ti mannipdut, mannanakaw, swindler, estapador, mammallot, kdp. tapno maiparangna ti maysa a napudpudno a karakter. Rinangguak ngarud a maikadua daytoy a sarita iti listaak.

Ngem saan la a gapu iti kinasikenna kas convincing ken nakappapati a tale wenno estoria. Maysa met a social commentary daytoy, nakabilbileg, epektibo a naaramatna ti biag ti maysa a propesional a mannipdut tapno maiparangarangna ti kinaruker ken kinarupsa ti adda a kagimongantayo, idi man ken iti ita. Naipakita ken naipaneknek ti biag ken panagbiag ti maysa a kunatayo a managdakdakes wenno kriminal (agsipud ta krimen ti panagtakaw ken pananggundaway iti pada a tao), ket babaen kenkuana, mapasingkedantayo ti naipanurok a kinadakes ti agarup isuaminen nga adda iti gimong wenno sektor. Iti man gobierno, iti simbaan, kadagiti man nangangato ken nababa, dadakkel ken babassit, babaknang ken nakurapay. Agpapadakami met la amin, kuna ni Masiong ket babaen iti maysa a makuna nga small time wenno bassit nga ikan la a kriminal wenno agtatakaw a kas kenkuana, agbalawtayo. Ta no utoben ken awatentayo, ad-adu ken amang a nakarkaro ti aramid dagiti big time ken big fish a mannipdut ken mannibrong iti gimongtayo. Ngem ania ti mapaspasamak, nakairuamantayon ti kultura ti korupsion, awan met mamaayna ti agdildillaw, awan met ti mapabasol wenno madusa, mawayawayaan met uray ti maysa a presidente a naibalud gapu iti plunder, uso met latta ti kunniber kadagiti amin nga opisina a publiko ken pribado, manipud ngato agpababa. Ket asino laeng met no kua dagitay madmadlawtayo, dagitay matiltiliw a kasla dagitoy laeng ti managbasol wenno agtatakaw? Dagiti babassit nga agtatakaw a kas ken ni Masiong. Wenno ‘tay agtakaw iti sangasupa a bagas wenno agilibas iti sangasupot a tinapay tapno adda ipakanna iti mabisbisinan a familiana ket ikarona dayta a krimenna, malungsot iti pagbaludan. Ngem ti pakaidumaanda amin ken Masiong iti sarita, saan a naipanurok ti kinadakes ken ni Masiong: opisiona ti panagsipdut, propesionna daytoy, daytoy ti pagsapulanna tapno adda pagbiagna. Maysa met la a kumarkaramut iti biag ket survival of the fittest, and the meanest no isu, ti linteg ditoy. Ket iti udi ti sarita, adda redemption, adda panagbalbaliw. Agretiro ni Masiong. Saan met la gayam a kapada ni Masiong ti amin. Ni Masiong a mannipdut, adda konsensiana, maawatna nga agbibiag iti dakes, aklonenna ti basolna, napudno, natakneng. Saanna a kapadpada dagiti dadduma dita nga awananen panggep nga agbalbaliw ken mamalbaliw nga uray agdadata ti krimenda, awan basolko, nadalusak, nalintegak, kunkunada latta. Lugayak ti autor iti daytoy a makapnek ken makapudno nga obramaestrana.

Maikatlok ti Ti Agdadait. Naisangsangayan ti presentation ken exposition ti panagaramat ken panangiyabel iti simbolo iti sarita. Kunak a padayawak dagiti mannurat a mangipaneknek iti attempt wenno iti mastery iti craft. Mairaman ditoy dagitay’ nangibudi iti simbolo wenno nangputar iti saritada kas simbolismo. Dakkel ti kidagna kaniak daydiay nagaramat iti simbolismo, naigagara man ken saan, nga almost perfect ti panagbalabalana wenno panangigamerna iti pangngarig wenno pagarigan. Kayatna a sawen, ‘tay nakatakder, ‘tay agbalin, ‘tay pulido a panagilaga ken panagabel: nasiken ken nalmeng a no basaem dim’ pay no kua madlaw wenno masirarat agingga a maallukoyka a mangbasa manen, ken manen, tapno laeng penkem ket agpennekka a mangadal, manganag, mang-enjoy iti ibagbaga wenno iparparipiripna, iti pangiyar-ariganna. Saan a ‘tay agtutunnal, saan a ‘tay napilpilit, saan a ‘tay mekanikal wenno author-manipulated a kita ti panagisimbolo wenno panangiyarig.

Iti Ti Agdadait, very subtle ken very engaging, very smart, saan nga agrungrungarong, ti nairamen ken naibudi a simbolismo. Daytoy ti pakaidumaanna kas nasudi iti amin a kinasaitna a sarita a nagpadas a mangibinggas iti simsimbolo. Ditoy a sarita, ti agdadait a mangbukbukel iti naimeng a pagimeng manipud kadagiti retaso inna isimbolo ti self-imposed ngem utterly unselfish a role ni Ditas kas saviour wenno pigket a mangigawgawid. Ti mangdadait kadagiti nadumaduma/agduduma a retaso ti familia tapno mataginayon ti panagtitipkel, panagdedenna, panaggiginnawid, panagdedekket tapno di agsisina ket naynay latta a sibubukel ken nabara ken sangsangkamaysa ti familia. Ni Ditas ti tie that binds tapno close latta ti family ties. A tipikal met unay iti kaaduan a familia nga Ilokano wenno iti sapasap a familia a Pinoy: kapatgan pay laeng ti familia, ti naynay a kina-close koma latta no mabalbalin, ti kina-closely knitted. Makita met ditoy nga iti familia, adda latta daytay kameng nga agpaay a kasla martir kas kabinnalabag ti tradisional a kaadda met latta daytay makunkuna a black sheep. Nupay no dadduma ket sumken ken ni Ditas no apay nga ak-akmenna ti pagrebbenganna a di met maipapilit koma a rebbengenna, agturayto latta kenkuana ti inherent nga asi ken charity, ayat, naindaklan nga ayat a mangtaginayon a sibubukel ti familiada uray pay no takuptakup daytoy wenno nabukel iti retretaso, ikagumaannanto latta, kas tradisional ken uray stereotypical a martir-mannubbot, a sursiran, saraiten, daiten, pagsasaipen, pagsisilpuen dagitoy—uray pay no naynay met a pagtuoken ti tarumamis ti dagum ken rikut ti mangtugaw nga agdait, maisakripisiona amin nga anusan ken akmen uray kasukat ti dinan panangikano iti bukodna a ragsak—tapno nalagda ken naamnut ken naimeng latta ti mabukel a naimeng nga ules wenno kobrekama a sallukob, abbong, saripda, balkot.

Nasimgat ken napintek ti pannakasangal ti sarita ngem ti nakaarusanna kaniak daytoy, agkamtud iti description ken characterization. Mabalin a gapu ta nagadu la unay ti cast of characters malaksid ken Ditas, marigatan ti autor nga agtalimudok a mangilanga ken mangitagilanga ken ni Ditas kas main character ket ditay’ mamingmingan a nalaing ti maysa a babai a balo a nataengan metten. Nupay adu dagiti gundaway a nawaya koma a mai-expose isuna, nangruna iti daytay panagmaymaysana nga agdadait wenno iti eksena iti udi nga inruarna ti dinaitna a bado a pagturog nga inyur-urayna iti panagasawana koma manen. Granted, nailadawanen ti karakter ni Ditas babaen ti panagpakpakamartirna wenno iti panangdildillaw-panagpalpalagip kenkuana ni Ariston a barona. Ngem napinpintek koma pay a karakter ni Ditas no saan la a 2D (two-dimensional) ngem ketdi 3D (three-dimensional) a karakter isuna. Umanay laengen a ma-mental picturetayo isuna kas ‘tay stereotypical a martir a karakter nga am-ammotayo courtesy dagiti soap opera. Wenno kas ‘tay kunkunakon, umanay laengen a pamnuotantayo ti dibuho ti sarita iti Bannawag kas pisikal a “character reference” tapno agannineng iti lulonantayo ti Ditas iti sarita bayat ti panangbasatayo. Wen, ket daytoy pay: melodramatiko, sentimental unay ti sarita. Nagagara iti tuok, nadaripespes iti lua. Ngem agpapan pay kasta. No mapagluasitnaka daytoy a sarita, patpatalgedanna laeng ti kinasamay ken kinapudnona.

Implastarko kas maikapat ti Ni Dalusapi. Naisangsangayan kunak koma met itoy a sarita kas maysa nga animal story, ngem adda kaduana nga animal story met laeng kadagiti nai-Bannawag a sarita iti 2007, ti Ni Buriko ni Jovito F. Amorin (Abril 9). Sa adu metten ti sarita iti Iloko a kastoy, kangrunaanna, addan dagiti klasiko a sarita a Para Kiangan ni Juan B. Quimba ken ti Iti Lubong dagiti Ikan ni Firmo Estocapio. Ket gagangay kadagiti kastoy a sarita, maputar kas allegory wenno kas nasamay a satire ket ditoy a maitan-ok ti Ni Dalusapi ta sibaballigi a naibutaktak ken naiparangarangna ti biag ti maysa a bassit, mailupitlupit, maikuskupil a pinarsua a nangsaranget kadagiti pannubok ken karit ti biag ket iti udina, tumakder met a sititibker, siwawayawaya, sibaballigi iti bukodna a lubong. Daanen dayta nga idea, adun ti kasta nga estoria, makauma, mabalin a makunatayo. Agpayso. Ket no tao koma ti inaramat ti autor kas karakter, sa ket dina maiparang iti nasadia wenno nabarbaro a wagas, maipasuli la ketdi. Ngem agsipud ta maysa nga ayup, maysa a manok ti nangibagi ken nagparang, naiduma ngarud ti maekspektar a mabasa, ket nabalinan ti autor nga inyestoria manen kadatayo iti interesting ken exciting ken entertaining a panangibaskag a mara-fable dagita a tradisional nga idea wenno tema. Makapnek ti sarita nupay gagangay, nakapapati uray sumiasi iti realista nga ikub nupay agbatbatay latta iti realidad ti biag. Maitugotan ti siglat ti sirmata ken panagpalpaliiw ti autor babaen ti panangikawesna iti baro met a panangibunannag kadagiti siguden a proverbio iti biag iti popular a kultura, kas koma itoy: “No asino pay ti naari, isu pay ti dakdakkel ti bitukana.” Ken daytoy: “Matayda iti panagbutbuteng,” a mabalin nga i-relate iti famous a linia nga “ang takot ay nasa isip lamang” manipud iti Oras Na a kanta ni Coritha. Wenno ti “narigat met no kanayon lattan a kumkumiet no siplagen ti darisayen” ken ti “nabaelannan nga iningaran ti kawitan a kabutbutengna” a mabalin a kunaen nga inspirado ti kanta met laeng a Coward of the County ni Kenny Rogers (“sometimes you gotta fight when you’re a man”). Wenno daytoy pay: “Bagi dagiti babassit ti paat-atiw; bagi met dagiti dadakkel ti kantiaw.” Malaksid kadagita, maysa met nga ulidan nga initiation story ti sarita, a ti maysa a nalupoy ken basbassit a pinarsua nga ikuskuspil ken kabkabilen ti maysa a dakdakkel a pinarsua, nga iti udina, limmaban ti basbassit ket nangabak, kas iti klasiko a rivalry ti ubbing iti nalatak a Tagalog a sarita nga Impeng Negro ni Rogelio Sikat.

Ilasinko koma met ti maikalimak a sarita, ti Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela a kas naidumduma wenno manmano ti kastoy a sarita iti Iloko, kunak koma, agasem, unique a sarita ti unique nga ayat wenno rikna ken rikriknaen ti dua a senior citizens. Ngem nagkitakitak ta saanen a unique, a, ta addan immuna a kastoy a sarita ket umarngi unay no di man variation laengen ti pakasaritaan da Mam Ela ken Dok Danny. Isu ti Kilabban (Hul. 23) a sarita met laeng ti autor. No koma ta sabali ti autor ti nasao nga immun-una a sarita, akusarak ketdi koman ti autor ti Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela iti panagkopia iti idea. Ngem adda ketdi met kabarbaro ita iti daytoy a sarita ti autor nupay napatak latta ti kabukbukodanna a unique nga estilo ti panagestoria nangruna ti nakaay-ayat a wit ken humor a binggas ken pakabuklan ti sarita, kasta met ti lively ken smart a dialogues ken nasiken a naratibo. Kangrunaanna ti nakapapati a parang ken gunay dagiti karakter. Ngem manen, tagikurangek ti karakterisasion. Uray nakalawlawagen, nakaparparangen, nabnabiagen a makitam wenno mariknam iti isipmo da Baket Ela ken Lakay Danny, still, inanamaek man a maanninawan la koma physically dagitoy a dua babaen ti panangibislin ti autor iti nakapokus a description segun iti exposure, garaw wenno emosion dagiti dua babaen met la iti lente ti punto-de-vista ti tumunggal maysa. Nagpintas ket koman a tiansa a naidescribe babaen ken ni Dr. Danny ti pakabuklan ni Mam Ela, ken vice versa, idi damoda ti agkita, idi “nagkaabay da Dok Danny ken Ma’am ela, iti pangaldaw” ket nagsinnukatda iti pleasantries, ngem anian ta nadismayaak ta kuna lattan, piman, nga impinal ti autor kalpasanna: “Kasdiay ti damo a panagkitada.” An’a ngarud, kasdiay lattan, a. Kasdiay a kasdiay lattan tunggal agsarak ken agsarang dagiti dua. Ket an’a ngarud manen, pagan-anusan man lattan ti drowing ti naipablaak a sarita.

Nupay nakadidillaw a konserbatibo ken addaan moralista a garit ti sarita, maikomentok man laeng, saan a gapu ta maysaak met a lalaki ket ayunak lattan ni Lakay Danny iti sabali a rikna wenno marikriknana ken ni Mam Ela. A malaksid iti ayat, kabuyogna ti pagus ti lasag, ti aron ti sex. Ngem agpayso, natural laeng dayta rikna a naindagaan wenno seksual, derrep kunatay’ man laengen, ket saan a masualit dayta nga essem uray pay iti maysan a nataengan, uray pay no dinan kabaelan, uray man laeng iti nakem ket addanto latta dayta a rikna, dayta nga essem. Sa adu pay met ita nga elderly couples ti mangipaspasingked ken mangiparparammag pay a very active, very satisfying ti sexual lifeda a mangpabpabara ken mangpatpatibker iti ayan-ayatda. Diak met ketdi ibaga a di nakapapati ti agbalin wenno mabalin a relasion da Dok Danny ken Mam Ela a purely friendship wenno companionship, a “naun-uneg pay” ngem ‘tay platonic a relationship, nonsexual, awanan karnal a panagdenna ken panagpinnateg. Talaga la a unique daytoy ket posible nga adda met a talaga dagiti kakastoy iti pudno a biag. Ngem inanamaek lattan, agsipud ta immunan a nabasak ti Killabban ket sadiay nupay mabalin koma latta ti sex, awan metten mabalbalinan dagiti karakterna, da Carmelita ken Clemens, ket amangan ket kunak man, no adda karkarna a karnal a “mapasamak” met ita kada Ela ken Danny. Ngem awan met. Pay, a. Ta ania ti ammotayo—patriarkal no patriarkal a panagpampanunot daytoy ngem let’s be practical itoy la a saritaan—no inton agangay ket marbanto met la ti depensa ni Baket Ela ket ag-give in. Saan a problema dayta no lakay ken baketka, lalo iti literatura. Kitaentayo, da Florentino Ariza ken Fermina Daza, manon ti edadda idi kalpasan ti nasurok a kagudua ti siglo a panaguray ket kamaudiananna nagdennada met laeng tapno nanamen ken pasingkedanda ti eternal loveda—ket anian a nagindaklan nga ayat, anian nga essem, anian a rugso, anian a derrep ta umas-asuk pay laeng ti rikna ken panagrinniknada iti kama? Nasurok a 80 idin ni Florentino ket nasurok metten a 70 ni Fermina. Isuda dagiti agbibiag iti maysa a kalalatakan ken kapipintasan a nasurat a love story iti sangalubongan a literatura, ti Love in the Time of Cholera ni Gabriel Garcia Marquez.

Nakain-inaka ti subject a nagwerretan ti Pinadis, ti maikanemko a sarita. Manmano a maes-estoria ti maipapan iti incest uray iti fiction, nangruna no isettingmo iti maysa a tipikal a lugar iti Kailokuan wenno isallinmo iti familia, iti kultura nga Ilokano wenno iti sapasap a kagimongan a Pinoy. Maibilang a taboo, saan a rebbengna a mapagsasaritaan ket nasken a maikurimed wenno itanem iti tagilipat, kas natalantan met laeng iti sarita. Ngem isu la ngarud ti nakaigapuananna a putaren ti autor ti sarita ket dayawek ti autor iti daytoy a gay-at ken panggep. Daytoy met ti nakaidumaanna, para kaniak (nupay addada met idin kastoy a sarita, kas iti Ti Dalag Idiay Rangat ni Prodie Gar. Padios a nai-Bannawag idi 1998). Saan a gagangay a topiko wenno tema. Ngem nupay kasta, gagangay la ti pannakaputar ti sarita, dragging ngem in-inayad met, suspense koma ngem suspending met. Adu ti pakatalaanan tapno mataginayon koma ti excitement ti agbasa a mangammo iti enigma wenno sekreto ti sarita. Kas iti Agpapadakami Amin, kasla sinopsis ti maysa nga atiddog a tale wenno nobela daytoy. Ngem saan a kas kaseksek ken kasaranta ken kasiken. Nupay saan a nadebelop a nalaing, commendable met ti attempt ti simbolismo (ranta man ken saan ti autor) babaen ti pinadis a naiparang a kasla nagpaay a shock absorber ti ina ti manarsarita a karakter manipud iti nagpasaran daytoy a nakas-ang a kalak-aman iti ima ti bukodna nga ama. Magustuak ti naulimek a panagpaypayubyob ti baket a kasla pangyaw-awananna iti im-impenna iti lubong, ken kasla pangsarangetna iti di maapeng a saem iti kaunggan a sagsagrapenna: “baliktadenna ti pinadisna ket ti adda sindina (a murdongna) ti isakmolna… ‘imbag ta di masinit.” Ngem madlaw a saan a ranta ti autor ti agisimbosimbolo kas iti ranta ti autor ti dalag iti rangat a manglamlamut kadagiti bukodna nga annak.

No kumustaen no anian ti nagudilan ti Literatura Iloko after all these years, manipud iti panagsampagana idi 1950s, nangruna idi 1960s ken 1970s, iti 1980s sa iti 1990s agingga iti agdama ket basaentayo daytoy sarita nga Igaaw a nasurat iti 2007, nalabit agsarimadengtayo, mabalin nga adda umaplaw a balaw, mabalin pay nga adda umapay nga upay. Wen, ta kasla awan sa met nagbalbaliwan ti fiction nga Iloko, awan adda a dimmur-asanna iti man masursurat ken panagsursurat. Kasla ngamin sarita idi 1950s ti Igaaw. Old school a makuna. Ngem saan met ngarud a maibilang kadagiti vintage ken classic iti old school a panages-estoria wenno kadagiti malalaki iti henerasion dagiti mannurat idi 1950s-60s. Old school style ti pannakasuratna ngem ti time ken setting ti sarita ket iti naladladaw a mabalin a 1990s wenno mabalin pay nga iti agdama. Ta adda met nadakamat a DH iti Hong Kong ken adda agraira a foot and mouth disease dagiti dinguen—kadagitoy la dagita a penomenon (nadakamat pay ti Tylenol ket saan met a nalatak a matomtomar dayta nga agas iti Filipinas, lalo iti aw-away, iti la U.S.; Advil, a, kada Medicol kada Biogesic, wenno no kayatmo ti nadadaan ket Cortal kunam wenno ‘di Novaldine; wenno no pang-ubing, a, ket Aspilet; wenno ‘tay kad’ la kadin generic a paracetamol wenno ibufrupen). Kayatna ngata nga ipasimudaag a ti Cabirabidan ket maysa nga ehemplo ti maysa nga away a “napag-iwanan na ng panahon” a kunada iti Tagalog? Maysa pay, kasla kankanayon a clueless dagiti taga-Cabirabidan no maipapan iti panawen (weather) ta kasla dida mairuruam iti idadateng ti igaaw ken matutudo ket pagparikutanda la unay ti panagtalonda a mangsibsiblok laengen piman iti panagtudona koma. Unpredictable ngata a talaga ti weather sadiay (narigat kano a padtuan)? Di ngata epekto ti naynay nga el niño wenno daytoy global warming iti agdama? Awan la ngata, aya, ti agdengdengngeg wenno agbuybuya iti damdamag, nangruna iti weather forecast, iti radio wenno tv? Imposible no awan la metten ti uray la debateria a transistor radio iti Cabirabidan ket adda metten dagiti “adda abrodna” idiay (ba’amon ti pagiwarnak wenno Bannawag, baka di dumanon). Ngem agpapan pay, uray awan ti PAGASA a pakaammuan iti kasasaad ti panawen, awan la ngatan dagitay lallakay wenno babbaket a makapadto wenno makarikna wenno makailasin iti tikag wenno nepnep? Wenno balakadan koma ida dagiti agricultural technician a mangbisbisita met iti away? Adu a saludsodko maipapan iti kinakappapati dagiti pagteng iti sarita. Ngem inranggok latta iti maikapito daytoy a sarita, a, ta addada met nagustuak, kas koma iti nalinlinay ken napintek a naratibo ken lengguahe ken ti makapnek, namaris a description (exaggerated laeng no dadduma). Kadawyan a kalidad daytoy dagiti ‘50s ken ‘60s a sarita, nangruna no sarita iti away wenno maipapan iti mannalon. Kas pagarigan daytoy a panagbambanat: “Pamrayanna a gettegetteben kadagiti pamarangna ti ginarnutna a sabong ti barsanga. Pagsinsinnublatenna nga ipigad ti maysa kadagiti dapanna iti gurongna tapno maregreg dagiti kimmalay-at a kuton.” Amang a nagsayaat ket koman no naibagay daytoy a nasalun-at a panagiladladawan iti pannakabalabala ti sarita.

Maikawalok ti Manso. Makapnek a talaga ti naratibona, natanang ken pulido ti pannakaibaskag ti description, awanen sapulem; uray ti lengguahe, superior. Nagsayaat pay ketdin ta adda nasurat maipapan iti mapukpukaw san a cultural icon iti Kailokuan ken dadduma pay a lugar, ti kalesa ken kutsero (no iti Vigan wenno Laoag, kaaduanna met a “pangturista” laengen dagiti kalesa sadiay) ken kasta payen ti aramid a panagmanso. Ket dayawek man ti siglat ti autor a mangparsua ken mangbiag iti karakter ti maysa a mumamanso ken mangalkalesa. Am-ammona ti karakter, kabisadona amin pati ramit ken gamigam ni Lolo Masong. Ngem no apay a maikawalok la daytoy a sarita, gapu iti pannakaupayko iti pannakaaramat ti simbolo a makitak a talaga nga isu ti nakabuklan ken pakabuklan ti estoria: ti panagmanso iti kabalio a maipako iti kalesa kas maiyarig iti panangtubay ken panangbinor ti nagannak iti anak. Paulo pay laeng, naibuknayen ti panggepna. Nangruna la ngaruden no agsao ni Lolo Masong, isu a mismo ti mangibukbuksil, saanen a ripiripen pay, a nasken ti panangmanso iti man ayup wenno tao wenno uray makina “tapno agnakem ken masursuruan.” Santo met lalo nga iburandis ni Lola Ingga: “Kas iti inaramidmo iti buridekmo? Pinagbalinmo nga ayup iti nalabes a panangmansom.” Santo manen sungbatan ni Lolo Masong ket lalon a maidispley ‘tay piman a “simbolo:” “‘Wan dumana itoy kastanio a dina kayat ti masursuruan ti punieta.” Ket tapno ma-justify dagitoy a panagmanso, a pisikal ken sikolohikal, siempre, iti udi, nasken a maiparang nga umno ni Lolo Masong (pettat lattan nga agadda ni nagtalaw a Manuel, a maysan nga opisial iti buyot, kalpasan ti pito a tawen nga awan kano a pulos ti ammoda no ayanna wenno anian ti kasasaadna): namansona gayam a nalaing ni Manuel. Minanso pay met gayam a mismo ni Manuel ti bagbagina babaen ti bukodna a panglakagan. Namanso met a mismo pay ni Lolo Masong iti pannaka-realize ti lakay a saan la a maymaysa ti wagas ti panagmanso—saan la parakalesa ngem parapalumba pay (karkarna, di ngata rebbengna a pagaammo ti lakay, kas maestro a mumamanso?). Ken ultimately, namanso met ni ubing a Noel  babaen ti pannakabuya ken pannakariknana iti proseso ti manso nupay saan a literal a namanso, ngem na-initiate ketdi (maysa met nga initiation story daytoy) ket nasugatan pay iti pannakadesgrasiada iti kalesa ket naammuanna nga actually, maysa a pagmansuan ti biag.

Old school met laeng ti Simmawa kas iti Igaaw. Tipikal a buya iti away, tipikal a biag ti mannalon ket namaris ken napanayag met ti panangiladawan ken panangipabuya ti autor. Pinilik a maikasiam. Gagangay a sarita ket adun ti kakastoy a masarakan: ‘tay tradisional a lakay, ‘tay tradisional a patriarka a kas ken ni Apo Tacio a maiparang a maseknan ken masikoran iti pannakasalimetmet ken pannakatagiben ti mapanawanna a patawid, kangrunaan ti daga a nagrigrigatanna ken dagiti pupuonda. Ket siempre, adda met dagiti protégé, dagiti agtawid a kas kada Emmanuel, ken ti tradisional nga agdama nga ubing iti kaputotan a kas ken ni Milis a pakaiyawatan ti tawid tapno isu ti mangituloy ken mangsaluad itoy. Magustuak ketdi ti pannakaaramat ti simmawa kas ar-arak iti sarita (diak makita a kas simbolo no di kas arkos wenno object ti local color). Daytayto pay laeng kano ammona ti agsida iti simmawa (a babai) ti kayat ken sapulen ni Emmanuel. Ken sublianna. Saan latta ngarud a panawan wenno mapanawan ni Emmanuel ti Bacsil gapu kadagiti simmawa ditoy, uray pay makapan iti Hawaii.

Ti Idi Inyawid Ni Manang Ti Nobiona a Koreano ti maikasangapulo iti listaak. Naray-awak a nangbasa itoy a nakaay-ayat a love story a sabali a version wenno revision ti nalatak nga Arguilla classic a How My Brother Leon Brought Home a Wife. Saluduak ti siglat ti autor (a mabalin nga agdadamo, ta ita la a mabasak sa ti bylinena iti Bannawag) a nangsangal iti maysa a sarita iti ayat a ‘tay napaspas a nairteng ken sierto ti tempona no iti musika koma a no salaen koma ket kasla tango. Saan ket a kasla ‘tay sweet wenno pa-sweet wenno pa-tweetums. Fast-paced, exciting dagiti pasamak, saan a dragging, saan a nabuntog, paggagarennaka. Ngem no apay a naarus ket gapu iti kinagagangayna a love story a saan a kas ka-unique ken kaadalem ti kas iti love story da Dok Danny ken Mam Ela. Sa ket naipaabay iti obramaestra ni Manuel Arguilla, balabala ken aminen agraman pay panagpapaulo, ket ‘su, awanen ‘tay puntosna koma kaniak iti kinaisangsangayan.

PINILI, NAPILI

Idi madagup dagiti puntos dagiti hurado, dagitoyen dagiti nangabak a lima a sarita: umuna: Ti Balay ni Major Sato; maikadua: Agpapadakami Amin; maikatlo: Ti Agdadait; maikapat: Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela; ken maikalima: Ni Dalusapi.

Nagtalinaed iti puestoda dagiti umuna a tallo a sarita a pilik. Ti maikapatko, nagbalin a maikalima. Ti met maikalimak, nagbalin a maikapat. Nagsinnukatda iti puesto dagiti maudi a dua. Ngem nangabak ketdi amin dagiti bukodko a pili a mapangabak.

Kabayatanna, lima laeng ti mapili a mangabak ken maikkan iti gunggona kas sagudayen ti pagannurotan ti salip. Ngem natinongmi a hurado a naisangsangayan dagiti sarita a Pinadis ken Manso ta nagtabla dagitoy iti suma total a puntos ket agpadada a nagpuesto iti maikanem. Insingasingmi ngarud iti esponsor, ket napatgan met, a maikkan koma dagitoy dua a sarita iti espesial nga award ken mairaman kas opisial a nangabak iti Tugade Awards 2007.

PANANGGUPGOP

Pudno, saan a kalakala ti agpili iti maysa a salip iti panagsuratan. Saan nga asi-asi nangruna no malaksid a nasken nga adda mangabak, nasken met nga adda maabak. Ken adda mapadayawan kas kaadda met ti madillaw wenno makomentuan nupay maidayaw ketdi amin ti anep ken pasnek latta dagiti mannurat nga Ilokano nga agipapablaak iti gapuananda iti Bannawag. Kangrunaan ti amin, ti kaskenan a mapadayawan ket ti regget ken ti agtultuloy a determinasion ti tunggal mannurat nga Ilokano nga agsurat ken agtultuloy nga agsurat. Ken agpaipablaak iti Bannawag.

Saan koma a pakaupayan dagiti saan a napagasatan iti 2007 ti di pannakapili wenno pannakaikonsidera dagiti saritada. Kinapudnona, naikonsidera amin, nabasa ken naadal ken naarisit amin a kualipikado a sarita. Maysa, dayta immuna a pannakaipablaaknan iti Bannawag, ti pannakai-Bannawagna, dakkelen a pakaidayawan ken pakaisangayan ti maysa a sarita. Nai-Bannawag agsipud ta maikari a maipablaak ken mabasa ti kaaduan.

Agputar latta koma ngarud dagiti mannurat nga Ilokano ket agipatulodda latta iti Bannawag, saan a gapu ta para-Bannawag laeng ngem ketdi gapu ta daytoy a sarita ket maysa a winner para iti maseknan a mannurat, iti man pablaakan wenno pasalip. Agipablaak ken makisalip latta koma dagiti mannurat ket dida samiren ti ania man a pagamkanda nga inget ti editorial wenno ti kinamanagpilpili dagiti aghurado. Ikagumaananda koma latta pay ti agputar kadagiti naidumduma a sarita, padasenda koma latta ti agduktal ken ageksperimento ket igaedda latta koma ti mangpatadem iti plumada. Agsuratda latta koma ket saysayaatenda latta koma ti panagsuratda ken pimpintasenda latta koma ti suratenda saan a nasisita a gapu iti panagipablaak ken pannakilaban iti pasalip (nupay di mainsasaan a dakkel a paratignay ken karit daytoy iti kabaelan ken responsibilidad ti maysa a mannurat), ngem ketdi tapno adda latta pakatalgedan ken pakasingkedan a sitatalinaed, agtultuloy, sibibiag latta ket ad-adda pay a mapatibker ken maparangrang ti bukodtayo a literatura.

edith grossman, the translator of gabriel garcia marquez & other latino writers, has an excellent essay, on, what else, translation, see http://www.foreignpolicy.com/articles/2010/04/26/a_new_great_wall?page=full

i like this part (emphasis mine, bold):

Publishers have their excuses, of course. A persistent but not very convincing explanation is that English-language readers are, for some reason, put off by translations. This is nothing but a publishing shibboleth that leads to a chicken-and-egg conundrum: Is a limited readership for translations the reason so few are published in the Anglophone world? Or is that readership limited because English-language publishers provide their readers with so few translations? Certainly, the number of readers of literature — in any language — is on the decline, and serious, dedicated editors face real difficulties bringing good books to the marketplace. But that is not the fault of translation. And ignoring literature in translation in no way helps solve the problem. On the contrary, we need to ask what we forfeit as readers and as a society if we lose access to translated literature by voluntarily reducing its presence in our community or quietly standing by as it is drastically and arbitrarily curtailed.

The crisis in translation does not hurt only English-speaking readers — it affects everyone who cares about knowledge worldwide. For one, the English-language market is immense and generally located in areas where the population tends to be literate and prosperous enough to purchase books. Then, too, a truism has it that a body of work must be translated into English before a writer can even be considered for the Nobel Prize in literature because it is claimed, perhaps with reason, that ours is the only language all the judges read. Even more significant may be the fact that English often serves as the linguistic bridge for the translation of a book into a number of Asian and African languages. For a book written in Spanish to enter the enormous potential market of China, for example, it must often be translated into English first. By limiting English translation, we’re turning off a spigot that flows not just to us but to the rest of the world as well.

Most important, we confront a hovering and constant threat to civil liberties as we reduce the number of translations we publish. The free exchange of literary ideas, insights, and intuitions — a basic reciprocity of thought facilitated by the translation of works from other cultures — is central to a free society. Dictators know this: They place tremendous importance on language, how it is used, to what end, and by whom. Imprisoned writers, banned books, censored media, restrictions on translations, even repeated attempts to abolish what are called “minority” languages are all clear indications that tyrannies take language, books, and access to information and ideas very seriously. Democracies have an obligation to take these matters even more seriously — and at the moment, the English-speaking world is failing in that task.

It may well be that in the best of all possible worlds — the one that predates the construction of the Tower of Babel — all humans were able to communicate with all other humans and the function of translators was quite literally unthinkable. But here we are in a world whose shrinking store of languages comes to roughly 6,000, a world where isolationism and rampaging nationalism are on the rise and countries are beginning to erect actual as well as metaphorical walls around themselves. I do not believe I am overstating the case when I say that translation can be, for readers as well as writers, one of the ways past a menacing babble of incomprehensible tongues and closed frontiers into mutual comprehension. It is not a possibility we can safely turn our backs on.

the tyranny of the so-called “national language” anyone? that’s like tagalog and tagalogistas who look down upon minor “regional” or “vernacular” languages.